Opracowanie wyników badań własnych jest jednym z najważniejszych etapów pisania pracy licencjackiej, magisterskiej lub dyplomowej. To właśnie w tej części autor pokazuje, co udało się ustalić na podstawie ankiety, wywiadu, obserwacji, analizy dokumentów albo innego narzędzia badawczego.
Problem polega na tym, że samo zebranie odpowiedzi nie wystarcza. Dane trzeba jeszcze uporządkować, przeliczyć, przedstawić w tabelach lub wykresach, a następnie opisać w sposób jasny, logiczny i powiązany z problemami badawczymi. W metodologii badań społecznych podkreśla się, że analiza danych powinna wynikać z celu badania, przyjętych pytań badawczych oraz zastosowanego narzędzia (Nowak, 2007; Babbie, 2021).
Dlatego opracowanie wyników badań nie powinno być przypadkowym zbiorem procentów. Dobry rozdział badawczy pokazuje, co wynika z danych, jak można je zinterpretować i czy pozwalają one odpowiedzieć na pytania postawione wcześniej w pracy.
Opracowanie wyników nie powinno być oderwane od wcześniejszych założeń pracy. Dane trzeba zestawić z celem badań, problemami badawczymi i hipotezami. Jeżeli problem zaczyna się już na etapie planowania badania, warto najpierw uporządkować metodologię badań własnych.
Czym jest opracowanie wyników badań własnych?
Opracowanie wyników badań własnych polega na przekształceniu surowych danych w czytelną część empiryczną pracy. Obejmuje to między innymi uporządkowanie odpowiedzi respondentów, przygotowanie zestawień liczbowych, obliczenie procentów, stworzenie tabel i wykresów oraz napisanie komentarzy do wyników.
W przypadku badań ankietowych najczęściej pracuje się na odpowiedziach zamkniętych, półotwartych i otwartych. Odpowiedzi zamknięte można przedstawić liczbowo i procentowo. Odpowiedzi otwarte wymagają natomiast pogrupowania, streszczenia i opisania najczęściej pojawiających się motywów.
Ważne jest, aby wyniki nie były oderwane od metodologii. Jeżeli w rozdziale metodologicznym zostały wskazane problemy badawcze i hipotezy, to analiza wyników powinna do nich wracać. W przeciwnym razie rozdział empiryczny może wyglądać jak przypadkowa lista odpowiedzi, a nie jak część badania naukowego.
Od czego zacząć analizę wyników ankiety lub wywiadu?
Najlepiej zacząć od sprawdzenia, czy dane są kompletne. Trzeba ustalić, ilu respondentów wzięło udział w badaniu, czy wszystkie pytania zostały wypełnione oraz czy w arkuszu nie ma błędów technicznych. Przy ankiecie internetowej warto sprawdzić, czy nie pojawiły się puste odpowiedzi, zdublowane rekordy albo odpowiedzi, które nie pasują do pytania.
Następnie warto przygotować prosty plan analizy. Dobrym rozwiązaniem jest ułożenie wyników zgodnie z kolejnością problemów badawczych. Dzięki temu każdy fragment rozdziału empirycznego ma swoje miejsce i cel.
Przykładowo, jeżeli problem badawczy brzmi: „Jak studenci oceniają trudności związane z przygotowaniem bibliografii?”, to w analizie powinny pojawić się pytania dotyczące bibliografii, przypisów, cytowania źródeł i formatowania. Nie warto mieszać tych danych z innymi tematami, np. z oceną pracy promotora albo organizacją czasu.
W badaniach ilościowych szczególne znaczenie ma przejrzystość. Autor powinien jasno pokazać, jaka liczba osób wybrała daną odpowiedź i jaki stanowi to procent badanej grupy. W badaniach jakościowych ważniejsze jest natomiast uporządkowanie sensu wypowiedzi i wskazanie powtarzających się kategorii (Creswell i Creswell, 2023).
Jak uporządkować dane przed opisem wyników?
Przed rozpoczęciem pisania warto przygotować tabelę roboczą. Może to być arkusz Excel, Google Sheets albo inne narzędzie, które pozwala policzyć odpowiedzi. W tabeli dobrze jest umieścić numer pytania, treść pytania, warianty odpowiedzi, liczbę wskazań oraz procent.
Przykładowy układ może wyglądać tak:
Pytanie: Czy przygotowanie bibliografii sprawiało Panu/Pani trudność?
Odpowiedzi:
Tak – 18 osób – 60%
Nie – 7 osób – 23,3%
Trudno powiedzieć – 5 osób – 16,7%
Dopiero na tej podstawie można napisać komentarz:
„Największa grupa respondentów, czyli 18 osób, co stanowi 60% badanych, wskazała, że przygotowanie bibliografii sprawiało im trudność. Odpowiedź przeczącą zaznaczyło 7 osób, czyli 23,3% grupy. Pozostali respondenci nie potrafili jednoznacznie ocenić tej kwestii. Wyniki te pokazują, że bibliografia jest dla znacznej części badanych problematycznym elementem pracy dyplomowej.”
Taki opis jest prosty, ale poprawny. Pokazuje liczby, procenty i krótką interpretację. Nie trzeba pisać długich, sztucznie rozbudowanych zdań. Ważne, aby komentarz był rzeczowy i wynikał z danych.
Tabele i wykresy w pracy dyplomowej – kiedy ich używać?
Tabele i wykresy pomagają uporządkować wyniki, ale nie powinny zastępować analizy. Częsty błąd polega na tym, że student wstawia wykres, a potem powtarza dokładnie te same informacje w tekście. Lepszym rozwiązaniem jest przedstawienie danych w tabeli lub na wykresie, a następnie krótki komentarz wyjaśniający, co jest najważniejsze.
Tabela sprawdza się wtedy, gdy trzeba pokazać dokładne wartości liczbowe. Wykres jest dobry wtedy, gdy chcemy szybko pokazać różnice między odpowiedziami. Wykres kołowy można wykorzystać przy pytaniach jednokrotnego wyboru, ale przy większej liczbie odpowiedzi lepiej sprawdza się wykres słupkowy.
Przy pytaniach wielokrotnego wyboru trzeba szczególnie uważać. Jeżeli respondent mógł wskazać więcej niż jedną odpowiedź, suma procentów może przekroczyć 100%. W takiej sytuacji warto dodać pod tabelą krótką informację, np.:
„*Respondenci mogli wskazać więcej niż jedną odpowiedź, dlatego wyniki nie sumują się do 100%.”
To drobny element, ale bardzo ważny formalnie. Pokazuje, że autor rozumie sposób liczenia danych i nie traktuje procentów mechanicznie.
Jak pisać komentarz do wyników badań?
Komentarz do wyników powinien być krótki, logiczny i powiązany z celem badania. Najlepiej trzymać się prostego schematu: najpierw wskazać wynik dominujący, potem wyniki mniej liczne, a na końcu dodać krótką interpretację.
Przykład:
„Najwięcej badanych wskazało odpowiedź „raczej tak”. Wybrało ją 14 osób, czyli 46,7% respondentów. Odpowiedź „zdecydowanie tak” zaznaczyło 8 osób, co stanowi 26,7% grupy. Łącznie oznacza to, że ponad dwie trzecie respondentów pozytywnie ocenia analizowane zjawisko. Wynik ten może świadczyć o tym, że badani dostrzegają znaczenie omawianego problemu w praktyce.”
Taki komentarz nie jest ani zbyt suchy, ani przesadnie rozbudowany. Zawiera dane, porównanie i ostrożną interpretację.
Warto unikać kategorycznych stwierdzeń, których dane nie potwierdzają. Jeżeli badanie objęło 30 osób, nie należy pisać, że „wszyscy studenci mają problem z metodologią”. Można natomiast napisać, że „w badanej grupie większość respondentów wskazała trudności związane z metodologią”.
Najczęstsze błędy w opisie wyników ankiety
Jednym z najczęstszych błędów jest brak powiązania wyników z problemami badawczymi. Student opisuje pytania po kolei, ale nie pokazuje, na jakie pytanie badawcze odpowiadają. W efekcie rozdział badawczy staje się technicznym spisem odpowiedzi.
Drugim błędem jest nadmiar wykresów. Nie każde pytanie wymaga osobnego wykresu. Czasem wystarczy tabela, a czasem wystarczy opis tekstowy. Wykres powinien ułatwiać odbiór danych, a nie tylko zajmować miejsce.
Trzecim błędem jest mieszanie wyników z wnioskami. Wyniki pokazują, co odpowiedzieli respondenci. Wnioski są szerszym podsumowaniem tego, co z tych odpowiedzi wynika. Warto oddzielić te dwa poziomy.
Czwartym błędem jest brak opisu odpowiedzi otwartych. Jeżeli ankieta zawierała pytania otwarte, nie wystarczy napisać, że „respondenci udzielili różnych odpowiedzi”. Trzeba wskazać najczęstsze motywy, przykładowe kategorie i ogólny sens wypowiedzi.
Piątym błędem jest niepoprawne liczenie procentów. W małych próbach badawczych warto podawać zarówno liczby, jak i procenty. Sam procent może wprowadzać w błąd, jeżeli za daną wartością stoją np. tylko dwie osoby.
Kiedy warto skorzystać ze wsparcia przy opracowaniu wyników badań?
Ze wsparcia warto skorzystać wtedy, gdy masz już wyniki ankiety lub wywiadu, ale nie wiesz, jak je przełożyć na rozdział badawczy. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy dane są chaotyczne, odpowiedzi jest dużo, pytania są różnego typu albo promotor zwraca uwagę, że analiza jest zbyt opisowa.
Pomoc może być przydatna również wtedy, gdy trzeba przygotować tabele i wykresy, opisać wyniki procentowe, uporządkować odpowiedzi otwarte albo połączyć analizę z hipotezami i problemami badawczymi.
Jeżeli masz już zebrane dane, ale nie wiesz, jak przygotować czytelny opis wyników ankiety, możesz skorzystać ze wsparcia Student Support w zakresie opracowania wyników badań. Usługa obejmuje uporządkowanie danych, przygotowanie tabel, wykresów, komentarzy oraz logicznej narracji do rozdziału empirycznego.
W razie potrzeby można też połączyć opracowanie wyników z pomocą metodologiczną. To dobre rozwiązanie wtedy, gdy problemy badawcze, hipotezy lub pytania ankietowe wymagają dopracowania, aby analiza była spójna od początku do końca.
Bibliografia
Babbie E., The Practice of Social Research, Cengage, Boston 2021.
Creswell J.W., Creswell J.D., Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches, Sage, Thousand Oaks 2023.
Nowak S., Metodologia badań społecznych, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007.
Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2010.
Rubacha K., Metodologia badań nad edukacją, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008.