Jak przygotować ankietę do badań własnych bez chaosu i przypadkowych pytań?

Ankieta jest jednym z najczęściej wybieranych narzędzi w pracach licencjackich, magisterskich i dyplomowych. Studenci chętnie po nią sięgają, ponieważ wydaje się prosta: wystarczy przygotować pytania, wysłać formularz respondentom i zebrać odpowiedzi. W praktyce jednak największy problem pojawia się wtedy, gdy pytania powstają bez wcześniejszego planu. Taka ankieta może wyglądać poprawnie, ale nie daje materiału, który da się dobrze opisać w rozdziale badawczym.

Dobrze przygotowany kwestionariusz ankiety musi być powiązany z celem badań, problemami badawczymi, hipotezami, zmiennymi oraz planowaną analizą wyników. W literaturze metodologicznej podkreśla się, że projektowanie kwestionariusza nie powinno być intuicyjnym wypisywaniem pytań, ale etapem całego procesu badawczego, który wpływa na trafność i jakość uzyskanych danych. Dotyczy to zarówno badań społecznych, pedagogicznych, psychologicznych, jak i prac z zakresu bezpieczeństwa, zdrowia publicznego, zarządzania czy dietetyki.

Dlaczego ankieta nie może być przypadkowa?

Najczęstszy błąd polega na tym, że student zaczyna od pisania pytań, zanim ustali, co właściwie chce zbadać. Wtedy w ankiecie pojawiają się pytania ciekawe, ale niekoniecznie potrzebne. Część z nich nie odpowiada na żaden problem badawczy. Inne są zbyt ogólne, niejasne albo nie dają się łatwo opracować procentowo.

Ankieta nie jest dodatkiem do pracy. Jest narzędziem, które ma pomóc zebrać dane potrzebne do odpowiedzi na problemy badawcze. Jeżeli więc w pracy pojawia się problem: „Jakie formy przemocy domowej najczęściej występowały w doświadczeniach badanych osób?”, to ankieta musi zawierać pytania dotyczące konkretnych form przemocy. Jeżeli problem dotyczy wpływu tych doświadczeń na życie dorosłe, pytania muszą odnosić się do emocji, relacji, samooceny, poczucia bezpieczeństwa czy sposobów radzenia sobie.

W badaniach ankietowych szczególnie ważne jest to, aby pytania były jasne, jednoznaczne i dostosowane do respondentów. Krosnick i Presser wskazują, że sposób sformułowania pytania, kolejność pytań oraz konstrukcja skali odpowiedzi mogą wpływać na zachowanie respondenta i jakość uzyskanych danych. Dlatego kwestionariusz powinien być prosty, logiczny i uporządkowany.

Jeżeli potrzebujesz pomocy już na etapie planowania badań, warto uporządkować najpierw metodologię i narzędzia badawcze, ponieważ ankieta powinna wynikać właśnie z tej części pracy.

Od czego zacząć przygotowanie ankiety?

Pracę nad ankietą najlepiej rozpocząć od rozpisania czterech elementów:

1. celu badań,
2. problemu głównego,
3. problemów szczegółowych,
4. hipotez lub pytań badawczych.

Dopiero później należy układać konkretne pytania ankietowe. Dzięki temu każde pytanie ma swoje miejsce i sens. Nie pojawia się przypadkowo, tylko służy zebraniu danych do konkretnego fragmentu analizy.

Przykład:

Cel badań: poznanie opinii rodziców na temat zachowań agresywnych dzieci w wieku przedszkolnym.

Problem szczegółowy: Jakie formy agresji są najczęściej zauważane przez rodziców?

Pytanie ankietowe: Jakie zachowania agresywne u dzieci zauważa Pan/Pani najczęściej?

Odpowiedzi:
A. bicie innych dzieci,
B. popychanie,
C. krzyk,
D. przezywanie,
E. niszczenie zabawek,
F. inne, jakie?

W takim układzie pytanie ankietowe bezpośrednio odpowiada problemowi badawczemu. To bardzo ułatwia późniejsze opracowanie danych, ponieważ wiadomo, w którym miejscu rozdziału empirycznego wykorzystać odpowiedzi.

Jak połączyć pytania ankietowe z problemami badawczymi?

Najlepszym sposobem jest przygotowanie prostej tabeli roboczej. Nie musi ona znaleźć się w pracy, ale bardzo pomaga podczas tworzenia narzędzia.

Przykład:

---

---

Taki schemat zapobiega chaosowi. Od razu widać, czy każdy problem badawczy ma odpowiednią liczbę pytań. Widać też, czy ankieta nie jest przeciążona pytaniami, które niczego nie wnoszą.

W pracach dyplomowych dobrym rozwiązaniem jest przygotowanie po kilka pytań do każdego problemu szczegółowego. Nie chodzi jednak o mechaniczną liczbę, ale o to, aby dane pytania faktycznie pozwalały później opisać dane zjawisko.

Jakie pytania powinny znaleźć się w ankiecie?

W ankiecie można wykorzystać różne typy pytań. Najczęściej stosuje się pytania zamknięte, półotwarte, otwarte oraz pytania ze skalą.

Pytania zamknięte są najłatwiejsze do opracowania. Respondent wybiera jedną lub kilka odpowiedzi. Takie pytania dobrze nadają się do analizy procentowej.

Przykład: Jak często odczuwa Pan/Pani stres związany ze studiami?

A. bardzo często
B. często
C. czasami
D. rzadko
E. nigdy

Pytania półotwarte zawierają gotowe odpowiedzi, ale dają też możliwość dopisania własnej.

Przykład: Z jakich powodów najczęściej pojawiały się trudności w pisaniu pracy dyplomowej?

A. brak czasu
B. trudności z metodologią
C. problemy z doborem literatury
D. brak kontaktu z promotorem
E. inne, jakie?

Pytania otwarte pozwalają respondentowi wypowiedzieć się własnymi słowami. Są wartościowe, ale trudniejsze do opracowania. W pracy dyplomowej warto stosować je oszczędnie, np. na końcu ankiety albo tam, gdzie potrzebna jest szersza opinia.

Skale odpowiedzi są przydatne wtedy, gdy badacz chce poznać poziom zgody z danym stwierdzeniem. Bardzo często stosuje się skalę od 1 do 5, np.:

• Proszę określić, w jakim stopniu zgadza się Pan/Pani ze stwierdzeniem:
• „Mam trudność z samodzielnym uporządkowaniem rozdziału metodologicznego”.

Odpowiedzi:

1. zdecydowanie nie,
2. raczej nie,
3. trudno powiedzieć,
4. raczej tak,
5. zdecydowanie tak.

Ważne jest, aby skale były konsekwentne. Jeżeli w jednej części ankiety skala 1 oznacza „zdecydowanie nie”, to nie należy później zmieniać jej znaczenia. Spójność skali zmniejsza ryzyko błędnych odpowiedzi i ułatwia respondentowi wypełnienie ankiety.

Jak formułować pytania, żeby były zrozumiałe?

Dobre pytanie ankietowe powinno być krótkie, jednoznaczne i napisane językiem zrozumiałym dla respondentów. Nie powinno zawierać trudnych pojęć, skrótów ani zbyt naukowego słownictwa, jeżeli grupa badana może ich nie rozumieć.

Źle:

• Czy doświadcza Pan/Pani negatywnych konsekwencji psychospołecznych wynikających z ekspozycji na czynniki stresogenne w środowisku edukacyjnym?

Lepiej:

• Czy stres związany ze szkołą lub studiami wpływa na Pana/Pani samopoczucie?

Jeszcze lepiej, jeżeli potrzebujemy konkretnej odpowiedzi:

1. W jaki sposób stres związany ze szkołą lub studiami wpływa na Pana/Pani samopoczucie?
   A. powoduje zmęczenie
   B. powoduje problemy ze snem
   C. powoduje napięcie lub rozdrażnienie
   D. obniża motywację do nauki
   E. nie wpływa na moje samopoczucie
   F. inne, jakie?

Trzeba też unikać pytań sugerujących odpowiedź. Pytanie nie powinno podpowiadać respondentowi, co jest „właściwe”.

Źle:

• Czy zgadza się Pan/Pani, że brak pomocy promotora jest główną przyczyną problemów z pisaniem pracy?

Lepiej:

• Jakie czynniki najbardziej utrudniały Panu/Pani pisanie pracy dyplomowej?

W badaniach ankietowych istotne jest także unikanie pytań podwójnych, czyli takich, które pytają o dwie rzeczy naraz.

Źle:

Czy promotor udzielał jasnych wskazówek i szybko odpowiadał na wiadomości?

To są dwa różne zagadnienia. Promotor mógł dawać jasne wskazówki, ale odpowiadać po długim czasie. Dlatego lepiej rozbić pytanie na dwa osobne:

• Czy promotor udzielał jasnych wskazówek dotyczących pracy?
• Czy promotor odpowiadał na wiadomości w czasie, który pozwalał kontynuować pracę?

Jak uporządkować kolejność pytań?

Kolejność pytań ma znaczenie. Ankieta powinna prowadzić respondenta od pytań prostszych do bardziej szczegółowych. Najczęściej stosuje się następującą strukturę:

1. krótka informacja o celu badania,
2. pytania wprowadzające,
3. pytania główne związane z problemami badawczymi,
4. pytania pogłębiające,
5. metryczka.

W wielu ankietach metryczka znajduje się na początku, ale często lepiej przenieść ją na koniec. Respondent najpierw odpowiada wtedy na pytania merytoryczne, a dopiero później podaje dane typu płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania czy staż pracy.

Nie należy też mieszać tematów. Jeżeli ankieta dotyczy np. stresu zawodowego, dobrze jest najpierw zapytać o źródła stresu, potem o objawy, następnie o sposoby radzenia sobie, a na końcu o dostępność wsparcia. Taki układ jest bardziej logiczny i ułatwia późniejsze pisanie analizy.

Ile pytań powinna mieć ankieta do pracy dyplomowej?

Nie ma jednej idealnej liczby pytań. Ankieta powinna być na tyle długa, aby zebrać potrzebne dane, ale nie tak długa, żeby zniechęcić respondentów. W pracach licencjackich i magisterskich często wystarcza około 20–30 pytań, zależnie od tematu i liczby problemów badawczych.

Jeżeli ankieta ma 10 pytań, może być zbyt uboga. Jeżeli ma 60 pytań, respondent może wypełniać ją niedokładnie albo przerwać w połowie. Warto więc sprawdzić, czy każde pytanie jest naprawdę potrzebne.

Przy każdym pytaniu można zadać sobie trzy kontrolne pytania:

• Czy to pytanie odpowiada na konkretny problem badawczy?
• Czy odpowiedź będzie przydatna w analizie wyników?
• Czy respondent zrozumie pytanie bez dodatkowych wyjaśnień?

Jeżeli odpowiedź na któreś z tych pytań brzmi „nie”, pytanie trzeba poprawić albo usunąć.

Dlaczego trzeba myśleć o analizie wyników już podczas tworzenia ankiety?

To jeden z najważniejszych etapów. Ankieta powinna być przygotowana tak, aby później dało się łatwo opracować wyniki. Częsty błąd polega na tym, że student zbiera odpowiedzi, a dopiero później zastanawia się, jak je opisać. Wtedy okazuje się, że pytania są źle skonstruowane, odpowiedzi się nakładają, brakuje wariantu „inne”, a skale są niespójne.

Jeżeli planujesz analizę procentową, pytania zamknięte będą bardzo pomocne. Jeżeli chcesz pokazać opinie respondentów, możesz dodać kilka pytań otwartych. Jeżeli chcesz badać poziom zgody z określonymi stwierdzeniami, zastosuj skalę Likerta. Jeżeli chcesz porównać dwie grupy, np. kobiety i mężczyzn albo rodziców i nauczycieli, musisz uwzględnić odpowiednie pytania metryczkowe.

Dobrze zaprojektowana ankieta pozwala później przygotować czytelne tabele, wykresy i komentarze. Jeżeli masz już zebrane odpowiedzi i potrzebujesz ich uporządkowania, możesz skorzystać z pomocy przy opracowaniu wyników badań, obejmującym m.in. zestawienia, procenty, wykresy oraz opis wyników.

Najczęstsze błędy przy tworzeniu ankiety

Jednym z najczęstszych błędów jest brak powiązania ankiety z problemami badawczymi. Wtedy pytania są przypadkowe i nie wiadomo, do czego później je przypisać. Taki kwestionariusz może wyglądać obszernie, ale nie daje uporządkowanego materiału do rozdziału empirycznego.

Drugim błędem są zbyt ogólne pytania. Na przykład pytanie: „Czy przemoc wpływa na życie człowieka?” jest zbyt szerokie. Lepiej zapytać o konkretne obszary: relacje rodzinne, samoocenę, poczucie bezpieczeństwa, zdrowie psychiczne, kontakty społeczne czy sposób radzenia sobie z trudnymi emocjami.

Trzecim błędem jest stosowanie odpowiedzi, które się wykluczają albo nakładają.

Przykład:

Jak często korzysta Pan/Pani z Internetu?
A. codziennie
B. często
C. kilka razy w tygodniu
D. rzadko

Tutaj odpowiedź „często” jest nieprecyzyjna i może oznaczać to samo co „codziennie” albo „kilka razy w tygodniu”. Lepiej zastosować konkretne przedziały:

A. codziennie
B. kilka razy w tygodniu
C. raz w tygodniu
D. kilka razy w miesiącu
E. rzadziej niż raz w miesiącu
F. nie korzystam

Czwartym błędem jest brak instrukcji przy pytaniach wielokrotnego wyboru. Respondent powinien wiedzieć, czy może zaznaczyć jedną odpowiedź, czy kilka. Warto pisać jasno:

Można zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź.

Albo:

Proszę zaznaczyć jedną odpowiedź.

Piątym błędem jest brak metryczki albo źle dobrana metryczka. Dane metryczkowe powinny być potrzebne do analizy. Nie warto pytać o wszystko. Jeżeli wiek, płeć, miejsce zamieszkania lub staż pracy nie będą później wykorzystane, nie ma sensu zbierać tych informacji.

Czy ankietę trzeba przetestować?

Tak. Przed wysłaniem ankiety do właściwej grupy warto wykonać prosty pilotaż. Można poprosić kilka osób, aby wypełniły formularz i powiedziały, które pytania są niejasne. Pilotaż pozwala wykryć błędy, których autor ankiety często nie widzi, ponieważ sam dobrze zna temat.

W literaturze wskazuje się, że testowanie i walidacja narzędzia są istotne dla jakości danych. Ranganathan zwraca uwagę, że rozwijanie kwestionariusza wymaga m.in. określenia celu, przygotowania pozycji, oceny treści, testowania oraz sprawdzania właściwości narzędzia. Nie każda praca dyplomowa wymaga zaawansowanej walidacji statystycznej, ale nawet prosty pilotaż znacząco poprawia jakość ankiety.

W pilotażu warto sprawdzić:

• czy pytania są zrozumiałe,
• czy odpowiedzi są kompletne,
• czy ankieta nie jest zbyt długa,
• czy respondent wie, ile odpowiedzi może zaznaczyć,
• czy pytania nie powtarzają się,
• czy formularz działa technicznie,
• czy uzyskane odpowiedzi da się później opracować.

Jak przygotować ankietę w Google Forms?

Google Forms jest wygodnym narzędziem, ale sama technologia nie rozwiązuje problemów metodologicznych. Formularz może wyglądać estetycznie, a mimo to być źle przygotowany. Najpierw trzeba więc opracować treść ankiety w Wordzie, uporządkować pytania, odpowiedzi i kolejność, a dopiero później przenieść je do formularza.

W Google Forms warto zadbać o:

• krótki wstęp dla respondentów,
• informację o anonimowości,
• jasne instrukcje,
• logiczny podział na sekcje,
• obowiązkowość tylko tych pytań, które są naprawdę konieczne,
• poprawne ustawienie pytań jednokrotnego i wielokrotnego wyboru,
• zgodność odpowiedzi z planowaną analizą.

Jeżeli ankieta dotyczy tematów wrażliwych, np. przemocy, uzależnień, problemów psychicznych, doświadczeń rodzinnych czy sytuacji zawodowej, należy szczególnie zadbać o język pytań. Powinien być neutralny, spokojny i nienarzucający oceny.

Ankieta a rozdział metodologiczny

Ankieta musi pasować do tego, co zostało zapisane w metodologii. Jeżeli w pracy wskazano metodę sondażu diagnostycznego, technikę ankiety i narzędzie w postaci kwestionariusza ankiety, to pytania powinny być skonstruowane tak, aby rzeczywiście służyły diagnozie opinii, doświadczeń, postaw lub ocen respondentów.

W polskiej metodologii badań pedagogicznych ankieta jest opisywana jako technika zbierania informacji od respondentów, najczęściej za pomocą kwestionariusza. Pilch i Bauman wskazują, że badania ankietowe służą gromadzeniu informacji poprzez zadawanie pytań wybranej grupie osób, a poprawna konstrukcja kwestionariusza wpływa na wartość uzyskanych wyników.

Dlatego przed przygotowaniem ankiety trzeba upewnić się, że w pracy dobrze opisano:

• przedmiot i cel badań,
• problem główny,
• problemy szczegółowe,
• hipotezy,
• zmienne i wskaźniki,
• metodę, technikę i narzędzie badawcze,
• teren i organizację badań,
• grupę respondentów.

Jeżeli te elementy są niespójne, ankieta również będzie niespójna. W takiej sytuacji warto najpierw wykonać audyt pracy dyplomowej, aby sprawdzić, czy część metodologiczna, narzędzie badawcze i plan analizy wyników tworzą logiczną całość.

Jak wygląda dobrze przygotowana ankieta?

Dobrze przygotowana ankieta jest prosta, ale nie przypadkowa. Ma jasny cel, logiczną kolejność i pytania dopasowane do problemów badawczych. Respondent wie, o co jest pytany, a autor pracy wie, jak później wykorzystać odpowiedzi.

Taka ankieta powinna:

• zaczynać się krótkim wprowadzeniem,
• zawierać pytania zgodne z problemami badawczymi,
• mieć jasne instrukcje,
• stosować konsekwentne skale,
• unikać pytań sugerujących,
• unikać pytań podwójnych,
• zawierać tylko potrzebne dane metryczkowe,
• umożliwiać późniejsze opracowanie wyników,
• być sprawdzona przed wysłaniem respondentom.

Warto pamiętać, że ankieta nie kończy pracy badawczej. Jest dopiero początkiem etapu empirycznego. Po zebraniu odpowiedzi trzeba jeszcze przygotować zestawienia, tabele, wykresy i opis wyników. Jeśli tekst rozdziału badawczego wymaga później uporządkowania językowego, pomocna może być również korekta i redakcja tekstów akademickich, a przy końcowym przygotowaniu pracy do oddania — bibliografia, przypisy i formatowanie.

Bibliografia

Aithal, A., Aithal, P. S. (2020). Development and Validation of Survey Questionnaire and Experimental Data – A Systematical Review-based Statistical Approach. Munich Personal RePEc Archive.

Dillman, D. A., Smyth, J. D., Christian, L. M. (2014). Internet, Phone, Mail, and Mixed-Mode Surveys: The Tailored Design Method. Hoboken: Wiley.

Krosnick, J. A., Presser, S. (2010). Question and Questionnaire Design. W: J. D. Wright, P. V. Marsden (red.), Handbook of Survey Research (wyd. 2). Bingley: Emerald Group Publishing.

Pilch, T., Bauman, T. (2001). Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.

Ranganathan, P., Caduff, C. (2023). Designing and validating a research questionnaire – Part 1. Perspectives in Clinical Research, 14(3), 152–155.

Repke, L., Birkenmaier, L., Lechner, C. M. (2024). Validity in Survey Research – From Research Design to Measurement Instruments. GESIS – Leibniz Institute for the Social Sciences.