Masz w planie rozdział o prokrastynacji akademickiej i stresie studentów. Definicje są już w notatkach, ale przy pierwszym akapicie o związku pojawia się problem: w jednym artykule autorka proponuje, że stres może sprzyjać odłożeniu zadania, drugi dotyczy stresu mierzonego później, a trzeci opisuje oba zjawiska na podstawie tej samej ankiety. Zacznij od dopisania do każdej publikacji dwóch informacji: co badacze nazywali stresem i kiedy go mierzyli. Dzięki temu zobaczysz, które źródło pomaga wyjaśnić warunki sprzyjające zwlekaniu, które pozwala opisać jego późniejsze następstwa, a które opisuje oba zjawiska w tej samej grupie.
W pracy na kierunku „Psychologia” możesz przeprowadzić czytelnika przez tę zależność na przykładzie jednego zadania, jakim jest rozpoczęcie pisania części pracy dyplomowej. W poradniku posłuży do tego fikcyjna studentka „Maja”. Jej sytuacja pozwoli odróżnić napięcie na myśl o zadaniu, chwilową ulgę po odsunięciu go i stres związany z coraz krótszym czasem do terminu. Na tej podstawie przejdziesz od uwagi promotora i luźnych notatek do planu podrozdziału oraz gotowego przykładu syntezy literatury. Sytuacja „Mai” jest ilustracją. Przywołane publikacje naukowe opisują rzeczywiste ustalenia i każda ma własny zakres.
Jak zawęzić temat rozdziału o prokrastynacji i stresie?
W jednej części teoretycznej łatwo zgromadzić wszystko, co kojarzy się z odkładaniem zadań: motywację, organizację czasu, perfekcjonizm, lęk przed oceną, wymagania uczelni i zdrowie. Zacznij od jednego rodzaju zadania i od pytania, które pozwala ustalić rolę każdego pojęcia. Jeżeli punktem wyjścia jest przygotowanie pierwszego fragmentu pracy dyplomowej, interesuje Cię chwila, w której osoba zamierzała zacząć, ale przesunęła rozpoczęcie. O odkładaniu nauki do egzaminu, prac grupowych lub codziennych obowiązków możesz wspomnieć przy porównywaniu badań, o ile wyjaśnisz, co w danym źródle stanowiło zadanie.
Praktyczny punkt wyjścia dają dwa pytania do literatury:
- Jak badacze tłumaczą odkładanie zadań akademickich w sytuacji, w której student już doświadcza stresu?
- Co pokazują badania, w których stres studentów sprawdzano po pomiarze prokrastynacji lub na późniejszym etapie pracy?
Pierwsze pytanie prowadzi do modeli i badań dotyczących radzenia sobie z wymaganiami oraz emocjami. Drugie kieruje uwagę na odstęp między pomiarami. Uzupełnieniem obu są ankiety, w których uczestnicy opisują zwlekanie i stres w tym samym badaniu. Jeśli autorzy zestawiają odpowiedzi każdej osoby, można sprawdzić, jak często te odpowiedzi pojawiają się razem. Jeśli pokazują osobne wykresy, dowiesz się, jak często zgłaszano każde zjawisko w badanej grupie. Żeby przypisać im następstwo w czasie, trzeba sprawdzić, czy sposób zbierania danych pozwala tę kolejność odtworzyć.
Wybierz zadanie i moment, do którego odniesiesz pojęcia
„Pisanie pracy dyplomowej” obejmuje szukanie źródeł, lekturę, pisanie, poprawki i konsultacje. W przykładzie „Maja” ma zacząć opracowywać fragment teoretyczny w środę wieczorem i chce wysłać pierwszą wersję promotorowi w poniedziałek. Taki punkt odniesienia pozwala zauważyć, że samo rozpoczęcie od planu, lektury artykułu albo roboczego akapitu może już być podjęciem pracy. Zapisz, jakie działanie miało nastąpić, jaki był termin i jakie okoliczności zmieniły plan. Dzięki temu łatwiej ocenisz, czy opis dotyczy odkładania, decyzji o zmianie kolejności zadań czy przeszkody, która czasowo uniemożliwiła pracę.
Kiedy włączysz do rozdziału badania o prokrastynacji ogólnej, zaznacz cel tego odwołania. Skala pytająca o odkładanie decyzji i spóźnianie się w różnych obszarach życia może pomóc opisać szerszą tendencję. Badanie, w którym uczestnicy mówią o odkładaniu pisania pracy, da informację bezpośrednio związaną z Twoim kontekstem. Te źródła mogą znaleźć się obok siebie, jeżeli po każdym z nich czytelnik wie, jakiego zachowania dotyczył pomiar.
Ustal, co rozdział ma wyjaśnić
Roboczy tytuł podrozdziału „Związek prokrastynacji ze stresem” zapowiada zakres, ale pozostawia wiele decyzji otwartych. Jeśli pierwszy fragment ma wprowadzać mechanizm, możesz zatytułować go „Stres przed zadaniem i odkładanie jego rozpoczęcia”. Jeśli kolejny ma porównywać wyniki empiryczne, sprawdzi się „Stres po odroczeniu zadania w badaniach studentów”. Na końcu obu fragmentów wróć do jednego problemu: jak zmienia się interpretacja, kiedy stres odnotowano przed decyzją o zwlekaniu, krótko po niej lub po dłuższym czasie.
Dwa pytania do literatury mogą uporządkować teorię także wtedy, gdy Twoja praca zawiera później badania własne. W części teoretycznej odpowiadasz na podstawie publikacji. Jeżeli w części empirycznej zapytasz uczestników o oba zjawiska jednorazowo, możesz zbadać ich współwystępowanie w Twojej próbie. Szerokość wyjaśnienia teoretycznego i zakres tego, co da się ustalić z własnego pomiaru, warto zapisać osobno już w konspekcie.
Co w tym rozdziale oznaczają prokrastynacja i stres?
Jak odróżnić prokrastynację od zmiany planu?
Prokrastynacja akademicka to odkładanie zamierzonego działania związanego ze studiami, mimo że osoba przewiduje, iż przez zwłokę może znaleźć się w gorszej sytuacji. Działanie musi być możliwe do podjęcia w danym momencie. Mirosława Czerniawska (2023) omawia to zjawisko w ramach samoregulacji, czyli procesów pomagających kierować działaniem w stronę wybranego celu. W praktyce interesuje nas rozbieżność między zamiarem a zachowaniem w warunkach, w których zwłoka ma dla osoby przewidywany koszt.
„Maja” czeka na dostęp do materiału potrzebnego do sprawdzenia cytatu. Jeśli z tego powodu konkretny akapit musi poczekać, zwłoka jest wymuszona brakiem materiału. Innego dnia „Maja” świadomie poświęca zaplanowany wieczór na pilne zaliczenie i wyznacza na rozdział realny termin nazajutrz. To przykład zmiany priorytetu. W trzeciej sytuacji ma dostęp do źródeł, może przygotować szkic i przewiduje, że później będzie mieć mniej czasu na poprawki. Odkłada otwarcie pliku i zajmuje się czymś, co może bez szkody poczekać. Ten trzeci opis odpowiada przyjętej definicji. Sam fakt, że w każdym przypadku plik pozostał pusty, jest zbyt mało dokładną informacją o zachowaniu.
Sprawdź również, czy autorzy opisują pojedyncze zdarzenie, czy ogólną tendencję do zwlekania. W badaniu Marty Znajmieckiej-Sikory i Agnieszki Łysio (2016) prokrastynacja akademicka była analizowana w powiązaniu m.in. z prokrastynacją ogólną. To rozróżnienie przydaje się, gdy jedna publikacja dotyczy odkładania zadań na studiach, a druga zachowań z różnych dziedzin życia. W zapisie wyników zachowaj poziom, na którym badano zjawisko. Jednorazowy przypadek można wyjaśniać przy pomocy modelu ogólnego. Wyniku dla osób różniących się przeciętną skłonnością do zwlekania nie da się zamienić w opis tego, co wydarzyło się każdej z nich w środę wieczorem.
Jak opisać stres, kiedy źródła mierzą różne rzeczy?
Przy czytaniu publikacji rozróżnij wymaganie, ocenę sytuacji, reakcję i sposób radzenia sobie. Termin oddania jest elementem sytuacji. Przekonanie „zostało mi mniej czasu, niż potrzebuję” jest oceną własnych możliwości w stosunku do wymagania. Odczucie napięcia może być częścią reakcji na sytuację. Zwrócenie się do kogoś o pomoc, planowanie lub odwracanie uwagi to przykłady sposobów reagowania na trudność. Autorzy mogą skupić się na którymś z tych poziomów. Z tytułu pracy często trudno ustalić, o którym jest mowa, dlatego zajrzyj do opisu pomiaru.
Jeżeli ankieta pyta o stres podczas pisania pracy, w podsumowaniu nazwij właśnie tę sytuację. Jeśli badacze pytają o to, jak stresujące wydaje się uczestnikom ich życie, zachowaj szersze określenie. Jeżeli korzystają z podskali objawów, sprawdź, jakie dolegliwości obejmuje i jaki okres uczestnicy mieli wziąć pod uwagę. Wskaźnik trudności z odprężeniem czy pobudzenia odpowiada innemu pytaniu niż ocena, czy w ostatnich tygodniach wymagania związane ze studiami były przytłaczające. Obydwa mogą być interesujące, jeśli chcesz wyjaśnić różnice w opisie wyników.
W przykładzie „Maja” odczuwa napięcie przed rozpoczęciem pracy, przez chwilę czuje ulgę po odsunięciu zadania, a w niedzielę martwi się, że zabraknie jej czasu na poprawki. Nawet gdy każdą z tych chwil można powiązać z wymaganiami studiów, różnią się momentem, przedmiotem obaw i długością. Dzięki temu możesz wprowadzić w rozdziale roboczą zasadę: przy każdym użyciu słowa „stres” zaznaczasz, czy chodzi o stres odczuwany w związku z danym zadaniem, szerszy stres postrzegany czy objawy mierzone w określonym okresie.
Kiedy wprowadzić regulację emocji i radzenie sobie?
Regulacja emocji dotyczy tego, co osoba robi z przeżywanymi emocjami, na przykład czy próbuje je osłabić przed przystąpieniem do wymagającej pracy. W literaturze o prokrastynacji pomaga wyjaśnić, dlaczego odsunięcie zadania, którego osoba nadal zamierza się podjąć, może dać natychmiastową korzyść. Radzenie sobie ze stresem dotyczy reakcji na sytuację uznaną za obciążającą i może obejmować także rozwiązanie problemu. Przykładowo kontakt z promotorem w sprawie niezrozumiałej uwagi może zmniejszyć niepewność oraz zmienić warunki pracy. Zajęcie się czymś innym może krótkotrwale zmniejszyć napięcie, podczas gdy problem z interpretacją uwagi nadal istnieje.
W badaniu Agnieszki Pisarskiej (2020) w grupie 96 osób we wczesnej dorosłości wykorzystano osobne kwestionariusze do oceny prokrastynacji, regulacji nastroju i typowych strategii radzenia sobie ze stresem. Wyższa prokrastynacja wiązała się w tej grupie m.in. z częstszym korzystaniem ze strategii unikowych oraz rzadszym deklarowaniem planowania i aktywnego radzenia sobie. Te wyniki dotyczą deklarowanych sposobów reagowania. Jeżeli chcesz zacytować je w rozdziale, możesz umieścić je w części o zachowaniach towarzyszących zwlekaniu i osobno wskazać publikację, która dotyczy momentu pojawienia się stresu.
Jak opisać stres przed zadaniem i po jego odłożeniu?
Co model Sirois mówi o pierwszym etapie?
Fuschia M. Sirois (2023) zaproponowała model wyjaśniający, dlaczego stresujące warunki mogą zwiększać podatność na prokrastynację. Jedna z dróg prowadzi od obciążenia do mniejszej gotowości do znoszenia trudnych emocji związanych z zadaniem. Osoba może mieć mniej energii i uwagi do dyspozycji albo szybciej rezygnować z kontaktu z tym, co budzi dyskomfort. Przesunięcie pracy daje wówczas dostęp do szybkiej ulgi, bo zmienia to, na czym osoba skupia uwagę. Termin i związane z nim wymagania pozostają.
W przykładzie „Maja” wraca po dniu wypełnionym zajęciami i pracą. Już przy otwieraniu dokumentu czuje się przytłoczona pytaniem, czy wybrane badania wystarczą do napisania podrozdziału. Załatwia drobną sprawę organizacyjną i postanawia zajrzeć do pliku jutro. W tej historii obciążenie wcześniejszymi obowiązkami i obawa dotycząca konkretnego zadania mają odrębne miejsce. Pierwsze należy do warunków, w których „Maja” siada do pracy. Druga dotyczy treści zadania i może nasilać chęć odsunięcia go. Taka kolejność pokazuje jedną możliwość przewidzianą przez model. Aby uznać ją za obserwację badawczą, potrzebne byłyby informacje dotyczące właśnie tych etapów.
Model nadaje się do zbudowania akapitu, w którym opisujesz możliwy mechanizm. Pomaga także zdecydować, które zdania w teorii powinny zachować formę warunkową. Możesz zapisać, że w warunkach dużego obciążenia odłożenie zadania może służyć ograniczeniu dyskomfortu. Twierdzenie, że właśnie stres sprawił, iż konkretni uczestnicy odłożyli pisanie, wymagałoby danych o ich obciążeniu przed zadaniem, późniejszym zachowaniu i innych możliwych powodach zwłoki. Sam model pozwala tę interpretację sformułować i wyjaśnić, jakie obserwacje byłyby potrzebne do jej oceny.
Dlaczego chwilowa ulga i późniejszy stres mogą dotyczyć tego samego zachowania?
Po przesunięciu pracy na jutro „Maja” ma w środę mniej powodów, by myśleć o ocenie fragmentu. Jeśli kolejny wieczór także minie bez postępu, w weekend może się okazać, że na ten sam tekst i konsultację zostało niewiele czasu. Ulga dotyczy chwili po decyzji, a obawa o termin pojawia się przy późniejszej ocenie sytuacji. Gdy w teorii pokazujesz ten ciąg, odróżnij natychmiastową zmianę emocji od stresu mierzonego w kolejnych dniach, pod koniec semestru albo wiele miesięcy później.
Dianne M. Tice i Roy F. Baumeister (1997) opisali w dwóch badaniach studentów wzór zmieniający się w toku semestru. Osoby bardziej skłonne do prokrastynacji wcześniej deklarowały mniej stresu niż osoby mniej skłonne do zwlekania, a później zgłaszały więcej stresu. Porównanie odnosi się do grup i etapów semestru. Możesz przywołać je jako przykład, po co w rozdziale uwzględniać moment pomiaru. Aby opisać ulgę bezpośrednio po odłożeniu jednego zadania, wciąż potrzebujesz źródła z pomiarem takiej reakcji albo języka wskazującego na mechanizm proponowany przez teorię.
Sformułowanie „prokrastynacja zwiększa stres” zasłania obie te decyzje. W teorii można je rozwinąć na dwa zdania o różnych podstawach. Pierwsze przedstawi propozycję wyjaśnienia: odsunięcie myśli o zadaniu może chwilowo zmniejszyć dyskomfort. Drugie będzie mówiło o określonym wyniku: w badaniach Tice i Baumeistera związek między zwlekaniem a deklarowanym stresem wyglądał inaczej na wczesnym i późnym etapie semestru. Dzięki temu czytelnik widzi, które zdanie wynika z modelu, a które opisuje obserwację.
Czy różnice między studentami mówią, co zmienia się u jednej osoby?
W badaniu można porównać osoby ze sobą, pytając, czy bardziej skłonne do zwlekania częściej zgłaszają stres. Można również śledzić poszczególnych studentów i pytać, czy w dniach, w których dana osoba więcej zwleka, czuje większy stres niż zazwyczaj. To dwa odrębne pytania. Odpowiadając na pierwsze, autor może uwzględnić wyniki studentów z kilku terminów. Żeby odpowiedzieć na drugie, potrzebuje pomiarów zorganizowanych i analizowanych tak, by opisać zmienność wewnątrz osoby. Warto zajrzeć do metody, zanim użyjesz czasownika „wzrasta”.
Paszkowska-Rogacz i Poraj skupiły się na właściwościach badanych osób. Podobnie w artykule Anny Dąbrowskiej i Martyny Kotyśko (2025) w grupie 170 studentów wyższa prokrastynacja ogólna współwystępowała z wyższą ruminacją, czyli tendencją do uporczywego powracania myślami do trudnych spraw. To użyteczny przykład dodatkowej cechy, którą badacze mogą analizować obok zwlekania. Ruminacja i odczuwany stres pozostają osobno zdefiniowanymi pojęciami. Pisząc o ruminacji, trzymaj się wyniku dotyczącego różnic między badanymi i opisz, jakie dane pozwoliłyby ustalić, czy takie myśli nasiliły się po konkretnym odłożeniu zadania.
Jak przypisać publikacjom funkcje w rozdziale?
Dobierz źródło do zdania, które chcesz napisać. Gdy przedstawiasz definicję, czytelnik potrzebuje kryteriów rozpoznania zjawiska. Gdy wyjaśniasz mechanizm, potrzebuje modelu i jasnego wskazania, co jest jego założeniem. Przy wyniku empirycznym liczą się badana grupa, zadanie lub skala oraz moment pomiaru. Dzięki temu cytat umieszczasz tam, gdzie uzasadnia konkretną myśl, i możesz wrócić do metody przed dokonaniem porównania.
Polska ankieta o pisaniu pracy i deklarowanym stresie
Arleta Hrehorowicz i Aleksandra Jabłońska (2025) przeprowadziły sondaż wśród 212 osób kończących studia magisterskie. Pytały między innymi o odkładanie pisania pracy dyplomowej oraz o deklarowany poziom stresu. Na niektórych kierunkach częste były zarówno deklaracje odkładania pisania, jak i oceny własnego stresu jako wysokiego. Publikacja pokazuje osobne rozkłady odpowiedzi, więc z tych wykresów nie ustalisz, jak często obie odpowiedzi dawały te same osoby. Dla rozdziału „Mai” jest to bezpośredni kontekst akademicki, ponieważ publikacja dotyczy tego samego rodzaju zadania, który stanowi punkt wyjścia przykładu.
Jeśli wpiszesz tę pozycję do notatek, zapisz obok wyniku: „deklaracje studentów o pisaniu pracy, bez śledzenia kolejnych epizodów zwlekania”. Autorki podają również wyniki dotyczące kontaktu z promotorem oraz samodzielności wyboru tematu. W rozdziale skupionym na stresie można wrócić do tych okoliczności w jednym lub dwóch zdaniach, jeśli pomagają pokazać, że obciążenie i zwlekanie występują w konkretnych warunkach. Ustalenie, czy kontakt poprzedzał zmianę zachowania albo jaką rolę odegrał w niej stres, wymagałoby informacji o kolejności zdarzeń.
Badania o właściwościach studentów i sposobach reagowania
Joanna Paszkowska-Rogacz i Grażyna Poraj (2017) zaprosiły studentów do badania prokrastynacji oraz m.in. cech osobowości, samooceny i poczucia własnej skuteczności. Udział zadeklarowało 140 osób. Autorki przeanalizowały wyniki 135 osób po wyłączeniu pięciu zestawów odpowiedzi z powodu braków danych. W ich analizach sumienność wykazywała najbardziej konsekwentny związek z różnymi wymiarami zwlekania spośród uwzględnianych właściwości. Wynik pozwala wyjaśnić, po co autorzy literatury uwzględniają różnice między osobami. Jeśli chcesz włączyć ten wątek, połącz go z pytaniem o to, jaką część problemu opisuje przyjęty model stresu. Badanie cech może pomóc nazwać tło rozdziału. Do zdania o napięciu przed rozpoczęciem konkretnej pracy potrzebna będzie publikacja zajmująca się tym momentem.
Przydatne jest też porównanie badań Pisarskiej oraz Dąbrowskiej i Kotyśko. Pierwsze dotyczy między innymi deklarowanych sposobów reagowania na obciążające sytuacje u młodych dorosłych, a drugie opisuje związek prokrastynacji z ruminacją u studentów. W obu przypadkach uwaga kieruje się na zachowanie lub proces psychiczny towarzyszący zwlekaniu. Przy formułowaniu wniosku zachowaj oddzielnie nazwy badanych zjawisk. Takie porównanie pozwala precyzyjniej zapytać, kiedy stres odczuwany przed zadaniem może mieć związek z jego odsuwaniem oraz jakie reakcje warto brać pod uwagę.
Dwa badania z powtarzanym pomiarem stresu
Badanie Freda Johanssona i współautorów (2023) objęło 3525 studentów w Szwecji. Odpowiedzi z pomiaru po dziewięciu miesiącach były dostępne dla 2587 osób. Wyższy wynik prokrastynacji wiązał się z nieco wyższym nasileniem objawów stresu dziewięć miesięcy później po uwzględnieniu w analizie wcześniejszych wyników i innych mierzonych cech. Wynik warto zapisać jako związek między wcześniejszym zwlekaniem a późniejszymi objawami w konkretnej grupie. Uczestnicy nie byli przydzielani do warunków różniących się poziomem prokrastynacji. Możliwość występowania innych przyczyn pozostaje istotna przy interpretacji.
Anna Jochmann i współautorzy (2024) analizowali dane 392 studentów jednej niemieckiej uczelni, zebrane trzykrotnie w odstępach półrocznych. W pierwszym pomiarze uczestniczyło 3420 osób. Uczestnicy, którzy odpowiedzieli we wszystkich trzech terminach, deklarowali początkowo mniej prokrastynacji niż cała grupa z pierwszego pomiaru. To ogranicza interpretację wyniku, bo grupa z pełnymi danymi różniła się pod względem badanego zjawiska. Badali prokrastynację jako tendencję oraz odczuwany stres związany ze studiowaniem i życiem ogólnie. W analizowanych modelach wcześniejsza prokrastynacja nie wykazała istotnego związku z późniejszym odczuwanym stresem przy sprawdzanych odstępach. W rozdziale można opisać oba badania razem. Trzeba wtedy unikać przypisywania im wspólnej miary, próby lub przedziału czasu. Różnice wskazują, o co zapytać przed porównaniem wyników. Same w sobie nie ustalają, dlaczego wyniki tych analiz były odmienne.
Jak przerobić notatki po uwadze promotora?
Od uwagi do konkretnego zadania redakcyjnego
„Maja” przynosi na konsultację plan z trzema pozycjami: „Prokrastynacja”, „Stres” i „Badania”. Do ostatniej dopisała nazwiska autorów w kolejności, w jakiej znalazła publikacje. Promotor zaznacza zdanie „Prokrastynacja i stres studentów wzajemnie na siebie wpływają” i w tym fikcyjnym przykładzie pisze: „Proszę pokazać, na jakiej podstawie rozróżnia Pani stres przed rozpoczęciem zadania i stres po jego odłożeniu. Proszę też ustalić, czy cytowane badania pozwalają stwierdzić, co było wcześniej”.
Ta uwaga prowadzi do dwóch decyzji. Pierwsza dotyczy kolejności argumentów. Czytelnik powinien poznać wybraną definicję, a następnie zobaczyć, jakie miejsce stres ma w modelu i w konkretnych badaniach. Druga dotyczy doboru czasowników. „Model przewiduje”, „studenci deklarowali” i „wcześniejszy pomiar wiązał się z późniejszym” określają trzy różne podstawy twierdzenia. Przy redagowaniu „Maja” zaznacza słowa „wpływa”, „wywołuje” oraz „prowadzi do” wszędzie tam, gdzie wcześniej użyła ich bez opisania, co faktycznie zmierzono. Potem rozpatruje każde zdanie osobno.
Jak wyglądają surowe notatki?
„Maja” przed konsultacją zapisała sześć roboczych myśli. W tym zapisie część wniosków jest zbyt szeroka. Przy poprawianiu „Maja” otwiera publikację i sprawdza opis metody przed podjęciem decyzji o miejscu notatki w rozdziale.
- „Za dużo stresu, więc student odkłada. Sirois”. To przede wszystkim proponowane wyjaśnienie. Z notatki powstanie zdanie o warunkach, które mogą zwiększać podatność na zwlekanie, wraz z opisem tolerowania trudnych emocji.
- „Unikanie podnosi stres. Pisarska”. W publikacji badano typowe strategie radzenia sobie i nasilenie prokrastynacji. Wniosek do akapitu dotyczy ich współwystępowania. Zdanie o zmianie poziomu stresu wymaga innego źródła.
- „Polscy studenci stresują się, bo odkładają dyplom. Hrehorowicz i Jabłońska”. Ankieta dotyczy deklaracji badanej grupy. Zapis po sprawdzeniu publikacji wskazuje, że na niektórych kierunkach studenci często deklarowali odkładanie pisania, a także zgłaszali wysoki stres. Z osobnych wykresów nie można przypisać obu odpowiedzi tym samym osobom.
- „Studenci przy zwlekaniu najpierw czują ulgę. Tice i Baumeister”. Wynik dotyczy porównania deklarowanego stresu na etapach semestru. W rozdziale potwierdzi użyteczność rozróżnienia wcześniejszego i późniejszego momentu. Chwilową ulgę można omówić obok, powołując się na proponowany mechanizm.
- „Na pewno rośnie po czasie. Johansson”. Wniosek dotyczy związku między wyższym wynikiem prokrastynacji a wyższym wynikiem objawów stresu po dziewięciu miesiącach. Do notatki „Maja” dopisuje nazwę mierzonego zjawiska oraz to, że chodzi o wynik z badania obserwacyjnego.
- „W Jochmann stres bez związku”. „Maja” doprecyzowuje, że w analizach podłużnych nie wykazano istotnej zależności między wcześniejszą prokrastynacją i późniejszym stresem odczuwanym w badanych odstępach. Dzięki temu zachowuje informację o sprawdzanej zależności i o tym, jak mierzono stres.
Kiedy poprawisz notatki w podobny sposób, ułóż je według pytań, a nie dat publikacji. Pomocny będzie poradnik o syntezie literatury w pracy dyplomowej. Przy każdym źródle wpisz jedno zdanie, do którego chcesz je wykorzystać. Jeśli dwie publikacje odpowiadają na różne części Twojego pytania, połącz je zdaniem pokazującym tę różnicę. Jeśli wyniki dotyczą tej samej części i są odmienne, zacznij od sprawdzenia, czy badano podobną grupę, zjawisko i odstęp czasu.
Jak przełożyć notatki na plan podrozdziału?
Poniżej jest plan fragmentu o stresie i prokrastynacji przy pisaniu pracy. W każdym punkcie „Maja” zapisuje tezę akapitu, źródło i związek z następnym krokiem. Taki plan można przedstawić promotorowi wraz z jednym zredagowanym akapitem, żeby ustalić, które wątki zasługują na więcej miejsca.
- Nazwij rodzaj zwlekania. Zacznij od definicji prokrastynacji akademickiej i przykładu rozpoczęcia pracy dyplomowej. Przegląd Czerniawskiej pomoże opisać samoregulację. Znajmiecka-Sikora i Łysio pomogą wyjaśnić, dlaczego warto odróżnić zachowania akademickie od ogólnej skłonności do zwlekania. Zakończ wskazaniem, że w kolejnych akapitach pojawią się oba rodzaje pomiaru, każdy z wyjaśnieniem zakresu.
- Opisz warunki przed odłożeniem zadania. Za pomocą modelu Sirois pokaż, jak stresujące otoczenie może utrudniać tolerowanie emocji związanych z zadaniem. Pisarską przywołaj przy opisie deklarowanych strategii radzenia sobie. Zamknij akapit interpretacją, że literatura daje podstawy do rozważenia unikania jako jednego z procesów towarzyszących, z zaznaczeniem różnicy między koncepcją a obserwacją.
- Pokaż zwlekanie w kontekście prac dyplomowych. Przywołaj ankietę Hrehorowicz i Jabłońskiej. W tym miejscu przydadzą się dwa krótkie zdania: jedno o wynikach dotyczących pisania pracy w badanych grupach, drugie o tym, że osobne rozkłady nie pokazują powiązania odpowiedzi u jednej osoby. Możesz dopisać, że do oceny kolejności zdarzeń trzeba sięgnąć do pomiarów z różnych momentów.
- Zestaw pomiary wykonane w różnych terminach. Najpierw podaj przykład z dwóch części semestru u Tice i Baumeistera. Następnie porównaj wynik Johanssona i współautorów z wynikiem Jochmann i współautorów. Dopisz, że różne odstępy i treści pytań to podstawa ostrożnego porównania. Wniosek ma dotyczyć zakresu wybranych danych, a nie zakładać jednolitej reakcji wszystkich studentów.
- Zamknij rozdział ograniczeniem. Wyraźnie nazwij, co nadal pozostaje otwarte. Szczególnie ważne jest pytanie o to, czy i jak krótkotrwałe odczucia towarzyszące rozpoczęciu pojedynczego zadania łączą się z wynikami ankiet obejmujących szersze okresy. W tych publikacjach mierzone zjawiska i sposób wyznaczania kolejności wystarczają do porównania ustaleń, lecz nie do opisania identycznego schematu dla każdej osoby.
Jeśli uwagi promotora dotyczą krótkiego fragmentu, możesz zapisać skrócony plan w trzech zdaniach. Pierwsze wyjaśni wybór definicji i zadania. Drugie zapowie przedstawienie warunków sprzyjających zwlekaniu. Trzecie wskaże, że omówisz współwystępowanie i badania z pomiarami rozdzielonymi w czasie. Jeśli zauważysz, że akapit o cechach osobowości rozrósł się kosztem badań o pisaniu dyplomu, wróć do jednego pytania: czy ta informacja pomoże później wyjaśnić rolę stresu w wybranym zadaniu?
Jak może wyglądać zredagowany fragment rozdziału?
Poniższe cztery akapity pokazują, jak przejść od definicji i proponowanego mechanizmu do porównania wyników. Odwołania odnoszą się do rzeczywistych publikacji. Ich zakres ogranicza się do twierdzeń potrzebnych w tym przykładzie. Własny podrozdział możesz rozbudować, jeśli Twoje pytanie wymaga wyjaśnienia np. różnic między stresem związanym z jednym zadaniem a szerszym doświadczeniem studiowania.
Przykład syntezy literatury
Prokrastynacja akademicka obejmuje odkładanie zamierzonego i możliwego do podjęcia zadania związanego ze studiami, mimo świadomości spodziewanych kosztów zwłoki. W przypadku pracy dyplomowej może odnosić się do przesunięcia rozpoczęcia rozdziału, gdy student przewiduje, że później będzie miał mniej czasu na weryfikację źródeł i poprawki. Czerniawska (2023) wiąże prokrastynację akademicką z procesami samoregulacji. Ujęcie to pozwala powiązać zachowanie z rozbieżnością między ustalonym zamiarem a podjętym działaniem. Zakres pomiaru zależy jednak od projektu badania. Publikacje mogą dotyczyć zachowań związanych ze studiowaniem lub ogólnej skłonności do zwlekania, uwzględnianej na przykład w analizie Znajmieckiej-Sikory i Łysio (2016).
Stresujące warunki przed podjęciem zadania mogą utrudniać regulowanie emocji, które powstają w związku z jego przewidywaną trudnością. W modelu Sirois (2023) odkładanie można rozpatrywać jako zachowanie pozwalające chwilowo ograniczyć kontakt z trudnymi emocjami. Dalsza ocena sytuacji, w tym malejącego czasu na wykonanie zadania, może z kolei sprzyjać ponownemu pojawieniu się stresu. Taki opis jest propozycją przebiegu zależności. W badaniu Pisarskiej (2020) wyższemu nasileniu prokrastynacji towarzyszyła częstsza deklaracja stosowania niektórych strategii unikowych. Wynik ten pozwala powiązać temat prokrastynacji ze sposobami reagowania na obciążenie, ale związek między deklaracjami nie określa kolejności reakcji przy konkretnym zadaniu.
W odniesieniu do pisania pracy dyplomowej Hrehorowicz i Jabłońska (2025) opisały deklarowane zwlekanie i stres podczas pisania pracy dyplomowej na kilku kierunkach. Na niektórych kierunkach często zgłaszano oba problemy. Z przedstawionych osobno rozkładów nie wynika, jak obie odpowiedzi wiązały się u tych samych osób. Rozróżnienie etapów czasu widać w badaniach Tice i Baumeistera (1997), gdzie osoby bardziej skłonne do zwlekania zgłaszały mniej stresu na wcześniejszym etapie semestru, a więcej na późniejszym w porównaniu z osobami mniej skłonnymi do zwlekania. Zestawienie tych wyników pokazuje, że moment pomiaru ma znaczenie dla interpretacji zależności. Określenie stresu przy pisaniu pracy w pojedynczej ankiecie i porównanie stresu na dwóch etapach semestru dostarczają odmiennych informacji.
Także porównania obejmujące dłuższe okresy przynoszą różne wyniki. Johansson i in. (2023) odnotowali związek wcześniejszej prokrastynacji z nieco wyższym nasileniem objawów stresu po dziewięciu miesiącach w grupie szwedzkich studentów. Jochmann i in. (2024) nie wykazali istotnego związku wcześniejszej prokrastynacji z późniejszym odczuwanym stresem w analizowanych odstępach czasu w swojej próbie. Pierwszy projekt uwzględniał nasilenie objawów, a drugi odczuwany stres związany ze studiami i życiem ogólnie. Ustalenia literatury dają podstawę, by omawiać stres odczuwany przed podjęciem zadania jako możliwy warunek zwlekania i analizować stres odnotowany po wcześniejszym pomiarze prokrastynacji. Pozwalają też wskazać granicę takiego opisu: obserwowany związek po upływie miesięcy nie pozwala odtworzyć przebiegu emocji bezpośrednio przed i po pojedynczej decyzji o odłożeniu zadania.
Jak sprawdzić, czy wniosek pasuje do podstawy?
W pierwszym akapicie definicja porządkuje przykład zadania i ustala zakres słowa „prokrastynacja”. W drugim pojawia się model oraz obserwacja korelacji. Między nimi warto zostawić zdanie o tym, że mechanizm jest propozycją. Możesz podobnie sprawdzić dowolny akapit swojej pracy. Zaznacz zdanie główne, przypis, do którego się odnosi, i zdanie wyjaśniające granicę wniosku. Jeśli przypis potwierdza tylko jedno z dwóch sąsiadujących twierdzeń, doprecyzuj następne albo dołącz właściwe źródło.
Sprawdź ostatnie dwa akapity na przykładzie zdania „Później u studentów rośnie stres”. Ustal, kto jest punktem odniesienia, jak mierzono stres i co oznacza „później”. Przy Tice i Baumeisterze porównujesz osoby mniej i bardziej skłonne do zwlekania oraz wcześniejszy i późniejszy etap semestru. Przy Johanssonie i współautorach mówisz o wyniku nasilenia objawów dziewięć miesięcy po wcześniejszym pomiarze prokrastynacji. Z tak opisanego porównania czytelnik może wywnioskować, dlaczego warto osobno analizować epizod zwlekania, okres przed terminem i długofalowe dane ankietowe.
Po zredagowaniu „Maja” pozostawia fakty o swojej fikcyjnej sytuacji w objaśnieniu przed fragmentem. Decyduje, że we wzorze rozdziału wyjaśni zasady na podstawie publikacji. Jeżeli również korzystasz z ilustracji, podpisz ją tak, aby czytelnik mógł odróżnić wymyśloną sytuację od opisu uczestników badań. Szczegóły własnego przykładu powinny jedynie objaśniać pojęcie. Stwierdzenia o wynikach wymagają odrębnych przypisów i sformułowań zgodnych z publikacjami.
Jak szukać źródeł i zapisać, z jakiego pomiaru korzystasz?
Użyj osobnych zapytań dla stresu przed zadaniem i późniejszych objawów
W bazie bibliograficznej albo wyszukiwarce naukowej zacznij od połączenia określenia zadania z pojęciem. Wypróbuj prokrastynacja akademicka pisanie pracy dyplomowej stres. Aby uzupełnić opis polskiego kontekstu o badania nad sposobami reagowania, użyj prokrastynacja studenci regulacja nastroju radzenie sobie ze stresem. Przy źródłach o kolejności pomiaru pomocne może być procrastination university students perceived stress longitudinal. W tytule albo abstrakcie zwróć uwagę na użycie słów oznaczających pomiar podłużny, ocenę stresu i objawy. O kolejności i odstępach rozstrzyga opis badania.
Jeżeli interesuje Cię zachowanie tuż przed rozpoczęciem zadania i tuż po nim, poszukaj badań, w których zbierano krótkie zapisy w trakcie dnia lub przy konkretnych zadaniach. Możesz zacząć od academic procrastination task emotions experience sampling. Zajrzyj do pytań lub wskaźników, które faktycznie zbierano. Badanie z codziennymi zapisami może dotyczyć wysiłku, niechęci do zadania albo nastroju. Każda z tych informacji pomaga w innym miejscu wywodu. Podaj konkretnie, do czego taka publikacja posłużyła.
Sporządź notatkę, do której wrócisz podczas redakcji
Każdą pozycję możesz zanotować w czterech liniach. W pierwszej zapisz autorów, rok, tytuł oraz DOI. W drugiej wpisz, kto uczestniczył w badaniu i czy był to pomiar pojedynczy, powtarzany albo osobny przegląd literatury. W trzeciej podaj, jak rozpoznano prokrastynację i jak rozumiano stres. W czwartej zapisz jedno zdanie, które możesz wykorzystać w rozdziale, oraz numer strony albo część publikacji, do której wrócisz przed oddaniem tekstu.
Dla artykułu Jochmann i współautorów taka notatka zawierałaby informację o trzech pomiarach, grupie 392 studentów i skali odczuwanego stresu z pytaniami o studia i życie. Zdanie do rozdziału opisywałoby brak istotnego związku wcześniejszej prokrastynacji z późniejszym stresem w analizowanym projekcie. DOI prowadzi do konkretnej publikacji, a zapis treści skali wyjaśnia, dlaczego należy mówić o odczuwanym stresie. Taka notatka pomaga podać właściwą podstawę w tekście oraz przygotować pełny wpis bibliograficzny w stylu wymaganym w danej pracy.
Co sprawdzić przed wysłaniem rozdziału promotorowi?
- Czy na podstawie definicji da się ustalić, jakie zachowanie nazywasz prokrastynacją akademicką?
- Czy w akapitach wiesz, kiedy opisujesz konkretne zadanie, a kiedy ogólną skłonność do zwlekania?
- Czy każde badanie ma wskazaną grupę i miarę, którą autorzy oceniali?
- Czy rozróżniasz stres przed zadaniem, hipotetyczną krótką ulgę po decyzji i stres zgłaszany później?
- Czy przy porównaniu dwóch badań widać, kiedy i czym mierzono stres oraz czy obie analizy dotyczyły tego samego pytania?
- Czy wniosek z ankiety mówi o odpowiedziach badanych osób, a wniosek z pomiaru podłużnego zachowuje właściwy odstęp i zakres?
- Czy wątek unikania, sumienności lub ruminacji wyjaśnia część argumentu, do której go przypisujesz?
- Czy w syntezie nazwano zarówno ustaloną zależność, jak i informację, której nadal brakuje?
Na konsultację możesz zabrać plan podrozdziału i akapit porównujący dwie publikacje. Dopisz obok jedno pytanie do promotora, na przykład czy zakres rozdziału obejmuje również stres pozauczelniany, jeśli model wykorzystuje go do wyjaśnienia reakcji na zadanie akademickie. Odpowiedź wpłynie na dobór dalszych źródeł i pomoże zachować konsekwencję między tytułem, definicjami i wnioskiem.
Pytania o źródła i rozdział teoretyczny
Czy pierwszy rozdział pracy trzeba zacząć od definicji?
Nie ma takiej uniwersalnej zasady. Możesz rozpocząć od krótkiego przedstawienia problemu i wyjaśnienia, czemu służy rozdział, a następnie doprecyzować kluczowe pojęcia. Definicje dobieraj do celu pracy i porównuj ich znaczenie dla analizowanego zagadnienia. Kolejność zależy od dyscypliny, charakteru pracy i wytycznych promotora.
Czym synteza literatury różni się od streszczenia publikacji?
Streszczenie przedstawia treść jednej publikacji. Synteza łączy ustalenia kilku źródeł wokół pytania lub problemu, pokazuje ich zgodność, różnice i granice porównania. Wymaga własnego wywodu oraz jednoznacznych odwołań do źródeł; samo ustawienie streszczeń jedno po drugim nie wystarcza.
Czy każdy akapit rozdziału teoretycznego wymaga przypisu?
Nie decyduje o tym liczba akapitów, lecz pochodzenie informacji. Cudze ustalenia, definicje, dane, argumenty i parafrazy wymagają wskazania źródła zgodnie ze stosowanym stylem. Własna zapowiedź układu rozdziału może nie wymagać odwołania. Czytelnik musi jednak wiedzieć, które zdania opierają się na danej publikacji. Jeden przypis na końcu długiego akapitu bywa niewystarczający, gdy omawiasz kilku autorów.
Czy praca teoretyczna bez ankiety też ma ograniczenia?
Tak. Mogą dotyczyć doboru i dostępności publikacji, języków, okresu analizy, porównywalności dokumentów albo przyjętej perspektywy. Wskaż, co te decyzje zmieniają w interpretacji. Brak własnej ankiety sam w sobie nie jest błędem, jeśli rodzaj pracy odpowiada celowi i wymaganiom.
Czy rozdział teoretyczny może powstać na podstawie mojej bibliografii?
Tak, jeśli publikacje odpowiadają tematowi i można sprawdzić ich treść. Sama lista tytułów nie wystarcza do potwierdzenia konkretnych tez i cytatów. Prześlij dostępne pliki lub dane publikacji. Jeżeli literatura nie pokrywa uzgodnionego zakresu, wskażę potrzebę jej uzupełnienia.
Co otrzymam przy zleceniu opracowania rozdziału teoretycznego?
Zakres może obejmować układ podrozdziałów, opracowany tekst, porównanie stanowisk i odwołania do wykorzystanych źródeł. Ustalam go na podstawie tematu, planu oraz wytycznych. Możesz zamówić nowy rozdział, rozwinięcie istniejącej części lub przebudowę argumentacji.
Źródła
- Czerniawska, M. (2023). Prokrastynacja akademicka: przyczyny, konsekwencje i strategie łagodzenia. Akademia Zarządzania, 7(4), 8-22. DOI
10.24427/az-2023-0052. - Dąbrowska, A., Kotyśko, M. (2025). Prokrastynacja wśród studentów – rola płci, statusu zatrudnienia oraz poziomu ruminacji-refleksji. Polskie Forum Psychologiczne, 30(3), 112-131. DOI
10.34767/PFP.2025.03.06. - Hrehorowicz, A., Jabłońska, A. (2025). Prokrastynacja akademicka w kontekście pisania prac dyplomowych przez pokolenie Z. Facta Simonidis, 18(1), 121-139. DOI
10.56583/fs.2592. - Jochmann, A., Gusy, B., Lesener, T., Wolter, C. (2024). Procrastination, depression and anxiety symptoms in university students: a three-wave longitudinal study on the mediating role of perceived stress. BMC Psychology, 12, 276. DOI
10.1186/s40359-024-01761-2. - Johansson, F., Rozental, A., Edlund, K., Côté, P., Sundberg, T., Onell, C., Rudman, A., Skillgate, E. (2023). Associations Between Procrastination and Subsequent Health Outcomes Among University Students in Sweden. JAMA Network Open, 6(1), e2249346. DOI
10.1001/jamanetworkopen.2022.49346. - Paszkowska-Rogacz, J., Poraj, G. (2017). Indywidualne właściwości a tendencja do prokrastynacji u studentów. Psychologia Wychowawcza, 12, 108-121. DOI
10.5604/01.3001.0011.7859. - Pisarska, A. (2020). Regulacja nastroju i strategie radzenie sobie ze stresem a prokrastynacja we wczesnej dorosłości. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J, Paedagogia-Psychologia, 33(2), 207-220. DOI
10.17951/j.2020.33.2.207-220. - Sirois, F. M. (2023). Procrastination and Stress: A Conceptual Review of Why Context Matters. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 5031. DOI
10.3390/ijerph20065031. - Tice, D. M., Baumeister, R. F. (1997). Longitudinal Study of Procrastination, Performance, Stress, and Health: The Costs and Benefits of Dawdling. Psychological Science, 8(6), 454-458. DOI
10.1111/j.1467-9280.1997.tb00460.x. - Znajmiecka-Sikora, M., Łysio, A. (2016). Prokrastynacja akademicka – uwarunkowania osobowe i rodzinne. E-mentor, 4(66), 26-32. DOI
10.15219/em66.1261.
Opracowujesz rozdział teoretyczny o prokrastynacji akademickiej i stresie?
Prześlij temat, roboczy rozdział lub konspekt, uwagi promotora oraz najważniejsze źródła. Wskaż akapit, w którym trzeba uzgodnić zakres wniosku z badaniami. Możemy pomóc opracować układ części teoretycznej i zredagować syntezę literatury.
Skontaktuj się ze StudentSupport


