Praca z socjologii - od problemu badawczego do interpretacji wywiadów i ankiety

Masz temat pracy z socjologii, ale nie wiesz, czy wybrać wywiady, czy ankietę? Najpierw ustal, czego chcesz się dowiedzieć o ludziach i ich doświadczeniach. To pomoże Ci zdecydować, kogo zaprosić do badania, o co zapytać i jak wyjaśnić odpowiedzi. Nie pomoże sama liczba ankiet, jeśli zabraknie w nich informacji potrzebnych do odpowiedzi na Twoje pytanie.

Załóżmy, że interesuje Cię życie studentów, którzy łączą naukę z pracą. Możesz zapytać, jak radzą sobie z kolidującymi obowiązkami i co te sytuacje dla nich znaczą. Możesz też sprawdzić, jak często uczestniczą w wybranych aktywnościach i jak wiąże się to z ich grafikiem. Oba pomysły dotyczą tego samego tematu, ale wymagają innych pytań i sposobów analizy. Na tym przykładzie pokażę kolejne decyzje potrzebne do przygotowania pracy.

Nazywam się Wioletta Boćkowska. StudentSupport prowadzę od 2018 roku. Pomagam zaplanować badanie i napisać rozdziały, w których wyjaśniasz odpowiedzi z ankiet lub wywiadów. Przygotowuję też wzorcowe opracowania w dziedzinie Socjologia. Najpierw czytam to, co już masz, wytyczne uczelni i uwagi promotora. Ustalamy, co wymaga pracy, co przygotuję, ile będzie to kosztować i kiedy będzie gotowe.

Jak zamienić szeroki temat w problem badawczy?

Temat „studenci na rynku pracy” trzeba najpierw zawęzić. Możesz zająć się tym, jak osoby z określonego roku i trybu studiów łączą zatrudnienie z życiem uczelni. Wciąż jednak pozostaje pytanie: co nazywasz uczestnictwem? Obecność na zajęciach, spotkania ze znajomymi, działalność w organizacji czy poczucie przynależności? Student może regularnie chodzić na zajęcia, a nie utrzymywać kontaktów poza nimi. Jeśli połączysz te sprawy w jedno pojęcie bez wyjaśnienia, trudno będzie później zrozumieć wynik.

W socjologii warto spojrzeć dalej niż na to, czy ktoś dobrze organizuje sobie czas. Zapytaj, kto ustala grafik w pracy, jak wygląda plan zajęć, ile trwa dojazd i czy student opiekuje się kimś bliskim. Takie informacje pomagają zrozumieć, w jakich warunkach podejmuje decyzje. Wybierz te kwestie, które są ważne dla Twojego pytania i o które rzeczywiście możesz zapytać. Nie da się wyjaśnić roli dojazdów, jeśli nic o nich nie wiesz.

Sprawdź literaturę i istniejące badania, zanim ogłosisz, że temat jest zupełnie nowy. Uzasadnienie może opierać się na potrzebie przyjrzenia się określonej grupie, środowisku albo sposobowi rozumienia zjawiska. Nie musisz twierdzić, że nikt wcześniej nie badał studentów pracujących. Potrzebujesz konkretnego powodu, dla którego warto zadać właśnie Twoje pytanie.

Takie powiązanie ma odzwierciedlenie również w polskich dokumentach akademickich. Uchwała Rady Dydaktycznej Instytutu Socjologii UW z 2020 roku łączy ocenę pracy z uzasadnieniem celu, pytaniami, zastosowaniem pojęć teoretycznych w analizie i interpretacji oraz doborem metod. Przywołuję ją jako konkretny przykład, nie jako aktualny regulamin wszystkich uczelni. Przed planowaniem własnej pracy sprawdź wymagania obowiązujące na Twoim kierunku.

Jak połączyć teorię z materiałem?

Pojęcia z części teoretycznej mają pomóc zrozumieć odpowiedzi uczestników. Jeśli piszesz o przynależności do uczelni, wyjaśnij, po czym ją poznasz. Częste spotkania nie muszą oznaczać bliskich relacji. Ktoś może nie należeć do żadnej organizacji, a mimo to mocno identyfikować się ze swoją uczelnią. Jasna definicja pozwoli Ci odróżnić takie sytuacje zamiast nadawać każdej wypowiedzi dowolne znaczenie.

Nie zostawiaj teorii w osobnym rozdziale. Po omówieniu ważnego pojęcia dopisz, jak wykorzystasz je w badaniu. Jeśli interesuje Cię konflikt obowiązków, zapytaj o sytuację, w której student musiał wybierać między pracą a zajęciami. Jeśli piszesz o wsparciu, ustal, czy chodzi o pomoc znajomych, możliwość zamiany zmiany czy rozwiązania oferowane przez uczelnię. W ten sposób czytelnik zobaczy, po co w pracy pojawiają się przywołane koncepcje.

Zapisuj także alternatywne interpretacje. Ograniczone uczestnictwo może wynikać z grafiku pracy, ale również z preferencji, dojazdów czy braku interesującej oferty. Nie wybieraj z góry tylko jednego wyjaśnienia i nie konstruuj pytań wyłącznie po to, żeby je potwierdzić. Teoria ma porządkować patrzenie na dane, a nie zastępować ich odczytanie.

Wywiad czy ankieta: jakie pytanie chcesz rozstrzygnąć?

Wywiady pomogą zrozumieć, jak doszło do decyzji i jakie miała ona znaczenie dla rozmówcy. Ankieta pozwoli opisać odpowiedzi w badanej grupie i porównać wybrane cechy, jeśli odpowiednio przygotujesz pytania oraz plan analizy. Wybierz to, co odpowiada Twojemu celowi. Łatwość wysłania linku nie wystarczy, żeby uzasadnić ankietę, podobnie jak obawa przed obliczeniami nie uzasadnia wywiadów. Uwzględnij też czas i możliwość dotarcia do uczestników.

Możesz połączyć ankietę i wywiady, ale wyjaśnij, jak jedna część pomoże zrozumieć drugą. Na przykład rozmowy mogą rozwinąć pytanie, które pojawiło się po analizie odpowiedzi ankietowych. Kilka przypadkowych pytań otwartych nie oznacza jeszcze przemyślanego badania mieszanego. Przy niewielkiej pracy lepiej dokładnie uzasadnić jedną metodę niż zostawić dwie części, których wyników nie potrafisz ze sobą zestawić.

Kogo zaprosić i co oznacza dobór próby?

Zanim zaprosisz uczestników, ustal, kogo dotyczy Twoje pytanie. Czy chodzi o studentów konkretnej uczelni, wszystkich lat czy jednego roku? Doprecyzuj też słowo „pracujący”. Możesz pytać o obecne zatrudnienie, pracę w minionym semestrze albo każdą płatną aktywność, ale nie zmieniaj tego znaczenia w trakcie rekrutacji. Dzięki jasnym kryteriom wiadomo, kto może wziąć udział i do kogo odnoszą się wyniki.

W wywiadach celowy dobór może uwzględniać zróżnicowanie ważne dla pytania, na przykład stały i zmienny grafik. Nie chodzi o mechaniczne odtworzenie struktury całej populacji. Malterud, Siersma i Guassora wiążą ocenę adekwatności liczby rozmów między innymi z celem, specyfiką próby i jakością dialogu. Ich koncepcja nie daje uniwersalnej liczby wywiadów dla każdej magisterki.

W ankiecie rozróżnij dobór losowy od zebrania ochotniczych odpowiedzi w grupach internetowych. Duża liczebność sama nie usuwa selekcji wynikającej z miejsca publikacji linku. Jeżeli docierasz głównie do osób aktywnych w jednej społeczności, nie opisuj materiału jako reprezentatywnego dla wszystkich studentów. Wyjaśnij, jak rekrutowano uczestników i kogo mogło zabraknąć.

Jak przygotować scenariusz albo kwestionariusz?

Scenariusz wywiadu zacznij od codzienności rozmówcy, a potem przejdź do konkretnych zdarzeń. Zamiast pytać „czy praca wyklucza Cię z życia uczelni?”, poproś o opis ostatniej sytuacji, w której trzeba było wybierać między obowiązkami. Co się wtedy wydarzyło? Jakie inne rozwiązania były możliwe? Dlaczego wybrano właśnie to? Takie pytania zostawiają miejsce na odpowiedź, zamiast podpowiadać uczestnikowi ocenę jego życia.

W ankiecie pytaj o jedną rzecz i podaj okres, którego dotyczy odpowiedź. Zdanie „czy często spotykasz się ze znajomymi i korzystasz z wydarzeń uczelni?” łączy dwa zachowania. Nie wiadomo też, co dla danej osoby znaczy „często”. Zapytaj o te aktywności osobno, na przykład w odniesieniu do ostatniego miesiąca. Jeśli podajesz przedziały liczby spotkań, zadbaj, aby żadna liczba nie pasowała do dwóch odpowiedzi.

Przetestuj narzędzie na osobach podobnych do planowanych uczestników. Zapytaj, jak rozumieją sformułowania i jak dochodzą do odpowiedzi. Zapisz, co zmieniono. AAPOR zaleca sprawdzanie kwestionariusza i procedury przed właściwym zbieraniem danych. Takie sprawdzenie może ujawnić problem, którego nie widać podczas samodzielnego czytania pytań.

Jak analizować wywiady, a nie tylko je streszczać?

Sam zapis rozmowy nie odpowiada jeszcze na pytanie badawcze. Sposób analizy zaplanuj już przy formułowaniu tego pytania. Możesz szukać podobnych doświadczeń w całym zbiorze, przyglądać się budowie jednej opowieści albo badać, jak rozmówcy uzasadniają swoje decyzje. Każde z tych zadań wymaga nieco innej pracy z tekstem. Po zebraniu materiału przeczytaj wszystkie wywiady, pamiętając o sytuacji każdej osoby, i sprawdź dopasowanie wybranego podejścia. Analiza jakościowa może rozwijać się w toku pracy; ważne zmiany uzasadnij i opisz w metodologii.

W wywiadach możesz oznaczyć fragmenty o nieprzewidywalnym grafiku wspólnym kodem, czyli krótką nazwą pomagającą je odnaleźć. To dopiero początek. Sprawdź, kiedy zmiana godzin pracy utrudnia udział w życiu uczelni, jak student sobie z tym radzi i czy inni opisują podobną sytuację inaczej. Zapisz, które wypowiedzi uzasadniają Twoje wyjaśnienie, a które każą je poprawić. Sama etykieta „nieprzewidywalny grafik” nie tłumaczy jeszcze decyzji uczestników.

Nie poprzestawaj na samych streszczeniach rozmów. Jeśli porównujesz wspólne zagadnienia w całym zbiorze, zbierz wypowiedzi wokół zagadnienia, na przykład rezygnacji ze spotkań, i pokaż podobieństwa oraz różnice. Przy analizie narracyjnej możesz natomiast zachować układ poszczególnych opowieści, wyjaśniając ich przebieg i znaczenie. Po cytacie wyjaśnij, co wnosi do Twojej odpowiedzi. Zadbaj o oznaczenie chroniące rozmówcę i sprawdź, czy usunięcie szczegółów osobistych nie zmieniło sensu słów. Cytat ma pomóc czytelnikowi zrozumieć Twoje rozumowanie.

Gale i współautorzy opisują metodę ramową jako jedno z podejść do analizy jakościowej oraz omawiają jej zastosowania i ograniczenia. Nie trzeba wybierać właśnie tej metody. Trzeba natomiast umieć wyjaśnić, dlaczego przyjęty sposób postępowania odpowiada materiałowi. Nie opisuj każdej analizy wywiadów tą samą nazwą tylko dlatego, że brzmi znajomo.

Kolejne etapy przygotowania zapisu rozmowy i pracy z wypowiedziami opisuje poradnik Jak opracować wywiad do pracy dyplomowej? Od transkrypcji do analizy.

Jak przejść od ankiety do wyników?

Zachowaj pobrany plik z odpowiedziami, a porządkowanie wykonuj na kopii. Zapisz, co oznaczają kolumny, jakie kody przypisujesz odpowiedziom i jak oznaczasz braki. „Nie uczestniczę” nie znaczy tego samego co pominięte pytanie. Przy wielokrotnym wyborze wyjaśnij, czy liczysz odsetek osób, czy odsetek wszystkich wskazań. Ta decyzja zmienia znaczenie wyniku, nawet jeśli samo działanie matematyczne jest poprawne.

Najpierw pokaż, kto odpowiedział na ankietę i jak rozłożyły się odpowiedzi. Dopiero potem porównuj grupy i sprawdzaj związki, o które pytasz w pracy. Nie przesuwaj granic przedziałów godzin pracy tylko po to, żeby otrzymać oczekiwany wynik. Wyjaśnij, dlaczego wybrano taki podział, i zaznacz, jeśli zmienił się podczas analizy.

Jeśli porównujesz aktywność osób o stałym i zmiennym grafiku, sprawdź także sens porównania. Grupy mogą różnić się trybem studiów lub dojazdami. Jednorazowy pomiar nie ustala sam z siebie kierunku przyczynowego. Możesz opisać zaobserwowany związek, lecz stwierdzenie, że określony grafik spowodował wycofanie z życia uczelni, wymaga mocniejszych podstaw.

Jeśli nie wiesz, jakie obliczenia odpowiadają Twoim pytaniom, możesz skorzystać z usługi Analiza statystyczna do pracy magisterskiej i licencjackiej, a przy pisaniu rozdziału z wynikami z usługi Opracowanie wyników ankiety i badań do pracy licencjackiej i magisterskiej. Prześlij wtedy pytania badawcze, kwestionariusz i opis zebranych odpowiedzi. Dzięki temu mogę sprawdzić, co da się policzyć i jak to zrozumiale przedstawić. Sama lista nazw testów tego nie wyjaśni.

Co odróżnia opis od interpretacji socjologicznej?

Opis powie, że student zrezygnował ze spotkania po zmianie grafiku. Interpretacja idzie krok dalej: kto zdecydował o nowych godzinach, czy można było je zamienić i dlaczego student wybrał pracę? Dopiero wtedy odwołujesz się do pojęć i innych badań, które pomagają zrozumieć sytuację. Nie wystarczy dopisać pod cytatem „brak czasu”, jeśli Twoje pytanie dotyczy warunków uczestnictwa w życiu uczelni.

Ta sama deklaracja może mieć różne znaczenie w odmiennych warunkach. Dla jednej osoby praca ogranicza kontakty, dla innej zapewnia środki potrzebne do studiowania i spotkań. Nie traktuj każdej różnicy jako błędu materiału. Być może właśnie ona pozwala lepiej określić warunki, w których pojawia się dany wzór doświadczeń.

Porównując wynik z literaturą, sprawdź definicje i grupy. Badanie studentów jednego trybu nie musi być porównywalne z badaniem wszystkich młodych dorosłych. Zbieżność pojedynczego odsetka nie potwierdza automatycznie tej samej interpretacji. Wyjaśnij, co jest podobne, co odmienne i które różnice mogą wynikać z metody.

Przykład: uczestnictwo to nie tylko obecność

Przyjrzyjmy się dokładniej uczestnictwu. Żeby je zbadać, trzeba przełożyć ogólne pojęcie na konkretne pytania – to właśnie operacjonalizacja. Możesz osobno pytać o spotkania ze znajomymi, wydarzenia i poczucie przynależności. Nie dodawaj tych odpowiedzi automatycznie w jeden „poziom integracji”. Ktoś może omijać wydarzenia, a mieć bliskie relacje. Inna osoba często bywa na uczelni, ale nie czuje się częścią społeczności. Jeden łączny wynik mógłby ukryć tę różnicę.

W wariancie wywiadowym zapytaj o konkretną sytuację, w której uczestnik chciał wziąć udział w aktywności, ale zrezygnował. Następnie poproś o sytuację odwrotną: co pozwoliło jednak uczestniczyć mimo obowiązków? Takie zestawienie nie wymusza narracji o wykluczeniu. Pozwala sprawdzić, czy znaczenie mają podobne okoliczności, dostępność wsparcia lub sposób negocjowania obowiązków. W analizie porównaj obie części opowieści, zamiast wybierać tylko fragment pasujący do początkowego założenia.

W wariancie ankietowym przed zbieraniem danych zdecyduj, czy interesuje Cię częstotliwość uczestnictwa, możliwość uczestnictwa, czy niezrealizowana chęć. Ktoś, kto nie chciał przyjść na wydarzenie, nie jest w tej samej sytuacji co osoba, która chciała, ale nie mogła. Jeżeli narzędzie pyta wyłącznie o obecność, zachowaj tę granicę w interpretacji. Nie nazywaj każdej nieobecności barierą, której istnienia ankieta nie sprawdzała.

Taki pomysł można rozwinąć w rozdziale: najpierw opisać formy uczestnictwa, potem okoliczności decyzji, a na końcu znaczenie relacji z uczelnią. Nie jest to obowiązkowy podział na trzy podrozdziały. Ważne, żeby czytelnik zobaczył, co mówią odpowiedzi, czym różnią się doświadczenia i jak je wyjaśniasz. Po każdej części dopisz, co z niej wynika dla głównego pytania.

Taki plan pozwala także dostrzec brakujące dane przed rozpoczęciem badania. Jeśli zamierzasz porównywać sytuację osób dojeżdżających i mieszkających blisko uczelni, potrzebujesz odpowiedniej informacji w narzędziu i uzasadnienia tego porównania. Jeśli materiał jest już zebrany, nie dopisuj uczestnikom cech na podstawie własnych domysłów. Zmień zakres analizy albo wskaż pytanie, które warto sprawdzić w kolejnym badaniu.

Jak opisać ograniczenia i zadbać o materiał?

Pisząc o ograniczeniach, pokaż, co konkretnie mogło zmienić obraz wyników. Jeśli ankietę udostępniono tylko w jednej grupie internetowej, mogło zabraknąć osób, które do niej nie należą. Jeśli wywiady odbyły się w sesji, opowieści o braku czasu mogą dotyczyć tego szczególnego okresu. Nie musisz odrzucać odpowiedzi. Wyjaśnij jednak, czy opisujesz zwykły semestr, czy doświadczenia z czasu egzaminów.

Ustal wymagania swojej uczelni dotyczące prowadzenia badań i informacji dla uczestników. Chroń także osoby i miejsca wymieniane przy okazji. Usunięcie imienia nie wystarczy, gdy pozostają nazwa małego zespołu, szczególny zawód i dokładny harmonogram. Do konsultacji prześlij zanonimizowany materiał, a nie pełną bazę z danymi pozwalającymi rozpoznać rozmówców.

W wywiadach opisz również swoją relację z uczestnikami. Znajomy z roku może łatwiej powiedzieć Ci o trudnej sytuacji, ale możesz też nie dopytać o coś, co wydaje się Wam obojgu oczywiste. Rozmowa z nieznajomą osobą może przebiegać inaczej. Zamiast ogólnego zdania o wpływie badacza wyjaśnij, jakie znaczenie miała Twoja pozycja w tej konkretnej grupie.

Jak napisać wnioski i sprawdzić całość?

W zakończeniu odpowiedz na pytania z początku pracy. Napisz, czego udało się dowiedzieć z ankiet lub wywiadów, bez dodawania nowych faktów i ocen całego pokolenia. Jeśli ważna okazała się przewidywalność grafiku, wyjaśnij, w jakich sytuacjach pomagała lub przeszkadzała w uczestnictwie. Zaznacz też, do jakiej grupy i jakich doświadczeń odnosi się ta odpowiedź.

• Przypisz każdemu pytaniu część wyników.
• Sprawdź, czy każde twierdzenie ma podstawę w materiale.
• Oddziel opis uczestników od uogólnienia na szerszą grupę.
• Sprawdź zgodność pojęć w teorii, narzędziu i analizie.
• Usuń wnioski o przyczynach, których projekt nie pozwala ustalić.
• Upewnij się, że interpretacja obejmuje również różnice i przypadki niepasujące do dominującego obrazu.

Jeśli promotor pisze, że praca jest „zbyt opisowa”, wróć do jednego fragmentu wyników. Czy tylko przytaczasz wypowiedź, czy wyjaśniasz jej znaczenie dla pytania badawczego? Czy zestawiasz ją z innymi wypowiedziami i pojęciami z teorii? Przygotuj taki przykład na spotkanie. Łatwiej wtedy ustalić, co trzeba dopisać. Czasem potrzebny jest jeden dobrze wyjaśniający akapit, a nie kolejna strona cytatów.

Po większej zmianie sprawdź, czy tytuł, cel i metodologia nadal pasują do tego, co opisujesz. Można inaczej uporządkować zebrane wywiady lub ankiety, ale nie można odzyskać informacji, o które nigdy nie zapytano. Jeśli brakuje danych do szerokiego pytania, zawęź je i wyjaśnij tę decyzję. Mocniejsze zdanie w zakończeniu nie uzupełni brakującej odpowiedzi uczestnika.

Na końcu sprawdź, o kim piszesz. „W analizowanych wypowiedziach” nie oznacza tego samego co „studenci uważają”. W ankiecie podaj, czy wynik dotyczy wszystkich uczestników, czy tylko osób, które odpowiedziały na dane pytanie. Kilka podobnych cytatów z wywiadów nie pokazuje jeszcze, jak powszechne jest zjawisko. Takie doprecyzowanie pozwala czytelnikowi ocenić, co rzeczywiście ustalono.

Jeśli potrzebujesz pomocy przy większej części tekstu, możesz wybrać usługę „Pisanie prac licencjackich i magisterskich”. Mogę przygotować wzorcową pracę licencjacką lub magisterską albo opracować wybrany rozdział na podstawie uzgodnionego tematu, wytycznych i danych. Jeśli trudność dotyczy jednego etapu, od niego zaczniemy.

Źródła metodologiczne

Gale N.K., Heath G., Cameron E., Rashid S., Redwood S. (2013). Using the framework method for the analysis of qualitative data in multi-disciplinary health research. BMC Medical Research Methodology, 13, 117. DOI: 10.1186/1471-2288-13-117.

Malterud K., Siersma V.D., Guassora A.D. (2016). Sample Size in Qualitative Interview Studies: Guided by Information Power. Qualitative Health Research, 26(13), 1753-1760. DOI: 10.1177/1049732315617444.

American Association for Public Opinion Research (2022). AAPOR Standards Best Practices. Aktualizacja: marzec 2022. Dokument organizacji naukowej i zawodowej dotyczący projektowania, prowadzenia i raportowania badań ankietowych.

Rada Dydaktyczna Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego (2020). Uchwała nr 4 w sprawie wytycznych dotyczących procesu dyplomowania na kierunku Socjologia, załącznik nr 1, § 1, pkt 5-9. Dokument uczelniany.