Zakończenie pracy licencjackiej lub magisterskiej powinno odpowiadać na cel i pytania pracy na podstawie tego, co zostało wcześniej przedstawione. Wybierz najważniejsze ustalenia, pokaż ich znaczenie dla podjętego problemu i określ granice odpowiedzi. Nie zastępuj zakończenia spisem rozdziałów ani deklaracją „cel został zrealizowany”.
Po napisaniu ostatniego rozdziału możesz mieć wrażenie, że wszystko zostało już powiedziane. Zadaniem zakończenia jest jednak zebranie odpowiedzi rozproszonych w całej pracy. Czytelnik powinien zobaczyć, co wynika z opracowania tematu, bez ponownego przechodzenia przez opis każdej tabeli i każdego źródła.
Co powinno zawierać zakończenie pracy dyplomowej?
Najpierw sprawdź wytyczne i ustalenia z promotorem. Zakończenie może mieć własny układ, a wnioski bywają wydzielone osobno. Poniższa propozycja pomaga uporządkować treść, lecz nie zastępuje zasad właściwych dla Twojej pracy.
- Krótki powrót do problemu: przypomnij, czego dotyczyła praca, bez ponownego uzasadniania całego tematu.
- Odpowiedź na cel i pytania: wskaż, co udało się ustalić i z jakiej części analizy to wynika.
- Synteza: połącz najważniejsze ustalenia w odpowiedź dotyczącą całości problemu.
- Ograniczenia: wyjaśnij, czego materiał lub sposób postępowania nie pozwala rozstrzygnąć.
- Znaczenie i dalsze kroki: dodaj uzasadnione zastosowanie albo kierunek dalszej analizy, jeżeli wynika z pracy.
Nie każdy punkt wymaga osobnego podrozdziału. Czasem wystarczy kilka dobrze powiązanych akapitów. Długość zależy od złożoności opracowania i wymagań. Nie rozbudowuj końcowej części tylko dlatego, że w cudzym dokumencie zajmuje więcej stron.
Jak wybrać wnioski do zakończenia?
Otwórz cel i pytania zapisane we wstępie. Przy każdym zanotuj odpowiedź oraz miejsce, w którym znajduje się jej podstawa. Może to być porównanie dokumentów, analiza literatury, wynik badania albo ocena przygotowanego projektu. Jeśli nie potrafisz wskazać podstawy, zdanie jest jeszcze pomysłem, a nie wnioskiem z pracy.
Przygotuj roboczą kartę w formie czterech krótkich zapisów:
- Pytanie: co należało rozstrzygnąć?
- Ustalenie: jak brzmi odpowiedź wynikająca z analizy?
- Podstawa: gdzie została pokazana?
- Granica: do czego odpowiedź się nie odnosi?
To narzędzie robocze, nie gotowy format zakończenia. Na jego podstawie ułóż płynny tekst. Wybieraj ustalenia, które odpowiadają na problem, zamiast powtarzać każdą ciekawostkę z rozdziałów. Jeżeli problemem jest samo rozróżnienie celu i czynności, wróć do poradnika o celu pracy dyplomowej.
Wniosek a streszczenie rozdziału
Zdanie „W drugim rozdziale omówiono dokumenty A i B” informuje o zawartości. Nie odpowiada jeszcze, czego dowiedzieliśmy się z porównania. Wniosek powinien wskazać rozpoznaną różnicę, podobieństwo, warunek lub ograniczenie, oczywiście zgodne z przedstawionym materiałem.
Nie próbuj nadawać każdemu zdaniu rangi odkrycia. Rzetelne uporządkowanie sposobów definiowania pojęcia albo wskazanie ograniczeń dwóch porównywanych rozwiązań również może być rezultatem pracy, jeśli taki był jej cel.
Przykład zakończenia pracy licencjackiej z omówieniem
Przykład jest autorskim ćwiczeniem redakcyjnym, a dokumenty i ustalenia są wymyślone. Przyjmijmy, że modelowa praca porównywała dwa wzory instrukcji dla nowych pracowników. Analiza przedstawiona wcześniej w tej fikcyjnej pracy wskazywałaby, że dokument A porządkuje zadania chronologicznie, a B według obszarów. W obu znaleziono objaśnienia pojęć, lecz tylko w A przypisano źródło pomocy do każdego etapu. Nie badano użytkowników instrukcji.
Fragment modelowy
Celem pracy było porównanie sposobu przedstawiania kolejności działań, objaśnień pojęć oraz źródeł pomocy w dwóch materiałach instruktażowych dla nowych pracowników. Analiza pozwoliła wskazać odmienne rozwiązania organizacji treści. Dokument A prowadził przez kolejne etapy wykonywania zadań, natomiast dokument B grupował informacje według obszarów działalności.
Porównanie wskazało, że podobny zakres informacji może zostać uporządkowany w różny sposób. Oba materiały wyjaśniały pojęcia potrzebne do zrozumienia instrukcji. Różniły się natomiast powiązaniem zadań ze źródłami pomocy: w dokumencie A takie wskazówki przypisano do etapów, podczas gdy w B przedstawiono je jako osobny wykaz. Ustalenia odnoszą się do sposobu zapisania informacji, a nie do skuteczności uczenia się pracowników.
Zakres pracy ograniczał się do treści dwóch dokumentów. Nie obejmował obserwacji ich użycia ani rozmów z odbiorcami, dlatego na tej podstawie nie można rozstrzygnąć, który materiał lepiej wspiera rzeczywiste wdrożenie. Dalsza analiza mogłaby sprawdzić, jak użytkownicy odnajdują instrukcje do konkretnych zadań i w których miejscach potrzebują dodatkowego wyjaśnienia.
Pierwszy akapit wraca do celu i podaje odpowiedź. Drugi łączy ustalenia w porównanie oraz pilnuje granic interpretacji. Trzeci wyjaśnia ograniczenie i proponuje dalszy krok powiązany z tym ograniczeniem. Tekst nie obiecuje, że określona instrukcja skraca wdrożenie, bo w założeniach przykładu tego nie sprawdzano.
We własnej pracy użyj wyłącznie rzeczywistych ustaleń. Nie dopisuj podobnego wyniku dlatego, że dobrze brzmi w zakończeniu. Każdy wniosek powinien mieć wcześniejszą, możliwą do wskazania podstawę.
Zakończenie, dyskusja i wnioski – jak uniknąć powtórzeń?
W rozdziale wynikowym pokazujesz ustalenia. W dyskusji możesz szczegółowo interpretować je w odniesieniu do literatury i kontekstu badania. Zakończenie zbiera odpowiedź na problem całej pracy. Nie musi ponownie rozwijać wszystkich porównań z autorami ani przepisywać opisu wyników.
Jeżeli Twoja praca zawiera odrębną dyskusję, wybierz z niej to, co konieczne do końcowej odpowiedzi. Po szczegółowe wskazówki o interpretacji i zestawianiu wyników ze źródłami przejdź do poradnika jak napisać dyskusję wyników. Tutaj koncentrujemy się na zakończeniu całego opracowania.
Gdy wytyczne przewidują osobne „Wnioski”, ustal ich relację do „Zakończenia”. Nie twórz dwóch identycznych części z innymi nagłówkami. Lista może przedstawiać najważniejsze odpowiedzi, a końcowe podsumowanie wyjaśniać ich wspólne znaczenie, jeśli taki układ jest zaakceptowany.
Czego nie dodawać dopiero na końcu?
Nowy kluczowy wynik, nieomówiony dokument albo dodatkowe obliczenie wymagają najpierw miejsca w odpowiedniej części analizy. Nie wprowadzaj ich do zakończenia jako niespodziewanego dowodu. Podobnie nowa definicja, bez której nie da się zrozumieć pracy, powinna zostać wyjaśniona wcześniej.
Nie ma jednej uniwersalnej reguły o całkowitym zakazie źródeł w zakończeniu. Ważniejsze są wymagania i funkcja odwołania. Jeśli cytat zastępuje Twoją odpowiedź, trzeba zmienić konstrukcję. Nie rozbudowuj tu nowego przeglądu literatury. Odwołania, które pozostają potrzebne, zapisuj zgodnie z przyjętym stylem.
Uważaj na zdania „hipoteza została udowodniona” i „problem rozwiązano w pełni”. Sprawdź, co rzeczywiście pozwala powiedzieć analiza. Również brak oczekiwanego wyniku może być odpowiedzią. Nie dopasowuj celu po fakcie wyłącznie po to, aby móc ogłosić sukces.
Jak dostosować zakończenie do rodzaju pracy?
W pracy opartej na literaturze pokaż rezultat porównania lub uporządkowania stanowisk. Nie pisz o własnych respondentach, jeżeli ich nie było. W pracy empirycznej odnieś odpowiedzi do badanej grupy i sposobu zebrania materiału. W pracy projektowej wskaż, co opracowano, według jakich kryteriów to oceniono i czego nadal nie przetestowano.
Zasada pozostaje taka sama: zakończenie ma odpowiadać przyjętemu projektowi. Nie dokładaj rekomendacji dla całej branży, gdy analizowano jeden przypadek. Zamiast ogólnego „należy prowadzić dalsze badania” nazwij konkretnie brakującą perspektywę lub warunek wymagający sprawdzenia.
Kontrola zakończenia przed wysłaniem promotorowi
Wykonaj dwie osobne lektury. Najpierw porównaj zakończenie z celem i pytaniami. Następnie przeczytaj je bez reszty pracy: czy tworzy zrozumiałą odpowiedź, czy tylko zbiór oderwanych zdań? Podczas ostatniej kontroli zaznacz:
- odpowiedź na każde pytanie, które zapowiadała praca;
- podstawę każdego kluczowego wniosku we wcześniejszych rozdziałach;
- wyraźne rozróżnienie ustalenia, przypuszczenia i propozycji dalszego działania;
- ograniczenia odpowiadające rzeczywistemu materiałowi;
- zdania powtarzające jedynie spis treści lub opisy tabel;
- nowe informacje, które trzeba wcześniej przedstawić w analizie.
Jeżeli promotor wskazuje brak spójności, sprawdź najpierw powiązanie celu z odpowiedziami. Dopiero potem poprawiaj styl. Pomocne będzie również uporządkowanie uwag według poradnika o wprowadzaniu poprawek promotora.
