Praca licencjacka i magisterska z resocjalizacji - badania i wnioski

Jak przygotować badanie do pracy z resocjalizacji, gdy masz opis programu i możliwość rozmowy z wychowawcami? Najpierw sprawdź, na jakie pytanie możesz dzięki nim odpowiedzieć. Prowadzący mogą opowiedzieć o organizacji zajęć i trudnościach w udzielaniu wsparcia. Żeby opisać doświadczenia uczestników albo ich dalsze losy, potrzebujesz jednak informacji od nich lub innych odpowiednich źródeł.

Temat „skuteczność resocjalizacji” może wydawać się dobrym początkiem, ale szybko pojawia się pytanie: co właściwie chcesz sprawdzić? Sposób organizacji pomocy, doświadczenia po wyjściu na wolność czy zmianę konkretnego zachowania? Kilka rozmów z pracownikami może wiele wyjaśnić o barierach organizacyjnych, lecz nie pokaże, jak potoczyło się późniejsze życie uczestników. Poniżej przejdziemy przez przykład przygotowania do poszukiwania pracy po opuszczeniu jednostki. Pokażę, co można ustalić z dokumentów i wywiadów, a na jakie pytania one nie odpowiedzą.

O co zapytać zamiast o całą „skuteczność resocjalizacji”?

Zamiast od razu wybierać tytuł „Skuteczność resocjalizacji w zakładach karnych”, zapisz kilka spraw, które możesz zbadać. Jak przygotowuje się uczestników do korzystania z pomocy po wyjściu? Jakie informacje otrzymują? Co utrudnia przekazanie ich pod opiekę kolejnej instytucji? To pytania o organizację wsparcia i doświadczenia rozmówców. Nie opisują całej zmiany w życiu człowieka, ale pozwalają przygotować konkretny projekt.

Przyjmijmy, że możesz przeczytać opis programu przygotowania do poszukiwania pracy, uzyskać zbiorcze zestawienia z jego realizacji i porozmawiać z prowadzącymi zajęcia. Możesz wtedy zapytać: „Jak organizowano przygotowanie zawodowe i jakie trudności wskazują prowadzący?”. Nie pytaj w tej samej pracy o to, czy uczestnicy znaleźli zatrudnienie po wyjściu, jeśli nie masz dostępu do informacji o ich dalszych losach. Dokumentacja zajęć tego nie zastąpi.

Sama nazwa placówki nie określa jeszcze tego, co badasz. To miejsce, w którym możesz zbierać informacje. Właściwe pytanie może dotyczyć przekazywania zaleceń, współpracy z innymi instytucjami albo tego, jak uczestnicy rozumieją oferowaną pomoc. Dopisz, jaki okres opisujesz i czyje doświadczenia chcesz poznać. Inaczej rozmowa z prowadzącym może dotyczyć innej edycji programu niż dokumenty, które masz przed sobą.

Zrób przegląd materiałów przed wyborem metody

Zrób listę dokumentów i osób, do których możesz dotrzeć. Oddziel to, co już masz, od tego, na co dopiero czekasz. Przy każdym źródle zapisz, kto może je udostępnić, z jakiego okresu pochodzi i co wolno z nim zrobić. Publiczny opis programu nie oznacza dostępu do teczek uczestników. Także zgoda pracownika na rozmowę nie uprawnia do przeglądania ich dokumentacji. Te sprawy trzeba ustalić osobno.

• Materiały publiczne: opisy programów, sprawozdania, regulaminy i komunikaty. Sprawdź, czy opisują plan, realizację czy ocenę.
• Materiały udostępnione do badania: tylko wskazany zakres dokumentów, z ustalonym sposobem wykorzystania i zabezpieczenia.
• Wywiady: wypowiedzi osób dobranych ze względu na pytanie, ich rolę oraz możliwość świadomego udziału.
• Brakujące dane: informacje, których nie uzyskasz, i pytania, na które z tego powodu nie odpowiesz.

Jeśli nie masz pewności, czy otrzymasz dokumenty, omów z promotorem inny plan. Być może da się przygotować pracę na podstawie źródeł publicznych lub innego dostępnego zbioru. Nie zapowiadaj analizy akt, zanim potwierdzisz dostęp. Lepiej zmienić projekt przed rozpoczęciem badania niż opisywać później czynności, których nie wykonano. Zapisuj ustalenia wraz z datą, żeby było wiadomo, kiedy i dlaczego plan się zmienił.

Wyjaśnij, co oznaczają wsparcie, uczestnictwo i zmiana

Co ma oznaczać dobry wynik programu? Udział w zajęciach, zadowolenie uczestników, zdobycie umiejętności czy utrzymanie pracy po wyjściu? Każda z tych odpowiedzi mówi o czymś innym. Lista obecności pokaże udział. Żeby opisać umiejętności, trzeba mieć informacje o tym, co uczestnicy potrafią. Utrzymanie zatrudnienia wymaga danych z późniejszego okresu. Nie zastępuj jednego wyniku drugim i nie uznawaj żadnego z nich za opis całej readaptacji społecznej.

W artykule Ewy Bielskiej o podstawach metodyki resocjalizacji pokazano zróżnicowanie jej zaplecza teoretycznego. Dla projektu dyplomowego płynie z tego praktyczna wskazówka: trzeba nazwać przyjęte rozumienie procesu, zamiast traktować „resocjalizację” jako oczywisty i jednolity rezultat. Wybierz literaturę odpowiadającą problemowi i stosuj te same pojęcia w pytaniach, narzędziu oraz dyskusji.

W przykładzie przygotowania do pracy możesz przyjrzeć się trzem sprawom: rozpoznawaniu potrzeb, ćwiczeniu konkretnych czynności i informowaniu o dalszej pomocy. Sprawdź, skąd dowiesz się o każdej z nich. Opis programu wyjaśni, co planowano. Prowadzący opowie, jak według niego wyglądały zajęcia. Jeśli chcesz stwierdzić, że określone ćwiczenia rzeczywiście się odbyły, potrzebujesz informacji potwierdzających ich przeprowadzenie. Sam plan nie wystarczy.

Jak pytać, żeby usłyszeć coś więcej niż „program działa”?

Pytanie „czy program dobrze przygotowuje do życia?” zachęca do ogólnej oceny. Spróbuj zapytać o konkretne działania: „Jak rozpoznają Państwo potrzeby uczestników?”, „Co dzieje się, gdy ktoś nie może kontynuować zajęć?”, „Proszę opisać sytuację, w której trudno było zorganizować dalszą pomoc”. Dopytaj, co się wydarzyło i skąd rozmówca o tym wie. Nie naciskaj na ujawnianie szczegółów, których nie obejmowały ustalenia dotyczące udziału w badaniu.

Scenariusz powinien obejmować kilka wspólnych obszarów, lecz zostawiać miejsce na ważne dla rozmówcy doświadczenia. W pilotażu sprawdź zrozumiałość pytań, kolejność i to, czy nie prosisz o niepotrzebne dane innych osób. Ustal sposób sporządzania zapisu. Nagrywanie nie jest domyślnym prawem badacza; potrzebne są odpowiednie ustalenia. W metodologii opisz faktyczny przebieg, również wtedy, gdy powstały wyłącznie notatki.

Rola rozmówcy ma znaczenie dla interpretacji. Koordynator może znać formalne cele, wychowawca codzienną organizację, a uczestnik własne doświadczenie. Żadna perspektywa nie zastępuje pozostałych. Jeżeli rozmawiasz wyłącznie z prowadzącymi, przedstawiasz ich relacje. Nie nazywaj ich głosem uczestników i nie przypisuj całej grupie doświadczeń, o które jej nie zapytano.

Czego dowiesz się z dokumentów, a czego w nich nie znajdziesz?

Lista obecności odpowie na pytanie o udział w zajęciach, ale nie o to, czego uczestnik się nauczył. Sprawozdanie mogło powstać po to, żeby rozliczyć program, a nie szczegółowo opisać doświadczenia każdej osoby. Dlatego sprawdź, kto stworzył dokument, dla kogo, kiedy i według jakich zasad. W książce Jakuba Jerzego Czarkowskiego i Marcina Strzelca analiza dokumentów jest omówiona jako odrębny sposób zbierania danych, który wymaga wyboru i interpretacji źródeł. Samo przepisanie ich fragmentów nie odpowie na pytanie badawcze.

Przygotuj pytania, z którymi przeczytasz każdy dokument. W naszym przykładzie sprawdzisz cele zajęć, planowane ćwiczenia, kryteria udziału, przerwy i sposób kierowania do dalszej pomocy. Przy każdej odpowiedzi zapisz stronę lub miejsce w źródle. Jeśli informacji nie ma, zaznacz brak. Możesz później zestawić dokument z wypowiedzią prowadzącego, ale nie wpisuj jego słów tak, jakby znajdowały się w dokumentacji.

Sprawdzaj też wersje. Program z początku roku i późniejszy aneks mogą zawierać inne założenia. Jeśli analizujesz realizację, potrzebujesz wersji obowiązującej w danym czasie, a nie wyłącznie najnowszego pliku. Rozbieżność między dokumentami może wynikać z aktualizacji, zakresu raportowania albo błędu. Najpierw spróbuj ją wyjaśnić, a dopiero potem oceniaj jej znaczenie.

Zadbaj o udział i anonimowość jeszcze przed gromadzeniem danych

W instytucjach o wyraźnej hierarchii trzeba uważać, czy zaproszenie do badania nie jest odbierane jako polecenie. Uzgodnij z promotorem i właściwymi osobami zasady udziału, przekazywania informacji i postępowania w trudnej sytuacji. Nie ma jednej procedury odpowiedniej dla wszystkich placówek, tematów i grup. W pracy opisz ustalenia właściwe dla swojego projektu, bez przypisywania ich każdej uczelni.

Zmiana imienia na kod nie zawsze zapewnia anonimowość. Osobę może wskazywać połączenie rzadkiego stanowiska, daty zdarzenia, miejsca i charakterystycznej historii. Wybieraj cytaty ze względu na argument, ograniczaj zbędne szczegóły i sprawdzaj możliwość rozpoznania także przez osoby z otoczenia uczestnika. Klucz łączący kody z tożsamością, jeżeli jest konieczny, wymaga odrębnej ochrony. Dane z takim kluczem pozostają możliwe do przypisania osobie.

Do konsultacji przygotuj opis struktury materiału i bezpieczne fragmenty, a nie całe teczki. Ustal, co wolno przenieść poza instytucję i komu przekazać. Jeśli nie możesz wykorzystać określonego cytatu lub dokumentu, zmniejsz zakres prezentacji albo zmień sposób odpowiedzi na pytanie. Wartość metodologiczna pracy nie zależy od liczby ujawnionych szczegółów osobistych.

Przejdź od wypowiedzi do kategorii i sprawdzaj wyjątki

Po przeczytaniu wszystkich dokumentów i rozmów zacznij oznaczać fragmenty dotyczące Twojego pytania. Możesz je grupować pod nazwami: rozpoznawanie potrzeb, organizacja zajęć, przerwy w uczestnictwie czy dalsza pomoc. To kategorie analizy. Wyjaśnij krótko, jakie treści zaliczasz do każdej z nich. Jeśli podczas czytania zauważysz ważny temat, którego wcześniej nie przewidziano, możesz go dodać. Zapisz jednak tę zmianę i pokaż, z jakich wypowiedzi lub zapisów wynika nowa kategoria.

Załóżmy, że opis programu przewiduje spotkanie z instytucją pomagającą w znalezieniu pracy, a prowadzący mówi o trudnościach z ustaleniem terminu. W zestawieniu z realizacji nie ma natomiast informacji o tym, co stało się po wyjściu uczestników. Możesz porównać plan z relacją prowadzącego. Nie wiesz jednak, czy nikt nie otrzymał pomocy ani czy program poprawił szanse na zatrudnienie. Brak informacji o dalszych losach oznacza brak odpowiedzi na to pytanie, a nie dowód niepowodzenia.

Szukaj wypowiedzi niepasujących do pierwszego wniosku. Jeśli część rozmówców podkreśla brak ciągłości, a inna opisuje udane przekazanie, sprawdź warunki obu sytuacji. Mogły dotyczyć różnych okresów lub grup. Nie usuwaj wyjątków dla uzyskania jednolitej opowieści. Przy małej, celowo dobranej grupie lepiej opisać zróżnicowanie niż przedstawiać procenty sugerujące precyzję nieuzasadnioną projektem.

Uzasadnij dobór rozmówców i granice porównania

Do wywiadów zaproś osoby, które mogą opowiedzieć o sprawach ważnych dla Twojego pytania. To istota doboru celowego. W naszym przykładzie sprawdź, czy prowadziły zajęcia w okresie, którego dotyczą dokumenty, i jak długo pracowały przy programie. Ktoś znający tylko nową edycję może opisywać już inne rozwiązania. Ustal te kryteria przed rozmowami i odnotuj odstępstwa. Nie dopisuj później zasad tylko po to, żeby pasowały do osób, z którymi udało się porozmawiać.

Nie ma jednej liczby wywiadów odpowiedniej do każdej pracy. Wyjaśnij, dlaczego zapraszasz właśnie te osoby, jakie role mają reprezentować i czy zdążysz dokładnie przeanalizować rozmowy. Jeśli chcesz porównać perspektywę pracowników i uczestników, potrzebujesz dostępu do obu grup. Jedna rozmowa z koordynatorem i jedna z uczestnikiem pozwolą zestawić dwa doświadczenia. Nie pozwolą opisać stanowiska wszystkich pracowników ani wszystkich uczestników.

Zapisz również, kto pośredniczył w kontakcie. Jeśli osoby wskazała instytucja, może to wpływać na zakres usłyszanych doświadczeń. Rozmówcy gotowi do udziału mogą różnić się od tych, którzy odmówili lub byli niedostępni. Nie trzeba znać motywów każdej odmowy, aby uczciwie wskazać ograniczenie doboru. Nie nazywaj grupy reprezentatywną tylko dlatego, że obejmuje kilka stanowisk. Zróżnicowanie perspektyw i reprezentatywność statystyczna to odrębne kwestie.

Jeśli porównujesz dwie edycje programu, sprawdź najpierw, czy miały podobne cele, zasady udziału i sposób dokumentowania. Większa frekwencja może wynikać ze zmiany rekrutacji lub godzin zajęć, a nie z lepszych treści. Opisz więc różnicę, wskaż jej źródła i dopiero potem rozważ wyjaśnienia. Jeśli nie da się ich rozdzielić na podstawie dostępnych informacji, napisz, co jeszcze trzeba byłoby sprawdzić. Nie układaj rankingu skuteczności z danych, które nie mierzą tego samego.

Czy opisujesz przebieg programu, czy jego skuteczność?

Wróćmy do przykładu spotkania z instytucją rynku pracy. Jeśli dokumenty je przewidują, a prowadzący opisują trudności z terminami, możesz pokazać, co planowano i na jaki problem wskazują rozmówcy. W akapicie wyników wyjaśnij, z którego dokumentu i z jakich wypowiedzi to wynika. Wciąż będzie to opis organizacji programu. Żeby ocenić skuteczność, trzeba określić oczekiwany efekt, zmierzyć go i mieć podstawy do wyjaśnienia, skąd wzięła się zmiana.

Nie utożsamiaj zakończenia programu z trwałą zmianą zachowania. Nawet późniejsza informacja o zatrudnieniu nie dowodzi samodzielnie, że spowodował je właśnie program. Znaczenie mogą mieć wcześniejsze doświadczenie, wsparcie bliskich i warunki lokalne. Jeśli projekt nie rozstrzyga przyczyn, używaj sformułowań o opisanych doświadczeniach, współwystępowaniu lub obserwowanej kolejności. Precyzyjny wniosek jest mocniejszy od szerokiej deklaracji.

Rekomendacje zacznij od problemu, który rzeczywiście udało się opisać. Jeśli rozmówcy wskazują trudności w przekazywaniu informacji, możesz zaproponować sprawdzenie, kto, kiedy i komu je przekazuje. To jeszcze nie uzasadnia zmiany całego systemu resocjalizacji. Napisz, kto mógłby wykorzystać propozycję i jak sprawdzić, czy pomaga. Wyraźnie odróżnij pomysł na dalsze działanie od rozwiązania, którego skuteczność już oceniono.

Połącz metodologię, wyniki i dyskusję

W metodologii wyjaśnij, dlaczego wybrano te dokumenty i rozmówców, jak uzyskano dostęp, jak przebiegały wywiady oraz jak analizowano i chroniono informacje. Wyniki ułóż wokół pytań lub kategorii, zamiast osobno streszczać każdą rozmowę. W dyskusji porównaj ustalenia z literaturą i wyjaśnij ograniczenia. Czytelnik powinien widzieć, skąd pochodzi każda ważna informacja i jak prowadzi do odpowiedzi na pytanie.

Sprawdź, czy nagłówki obiecują to, co rzeczywiście opisujesz. Jeśli rozmawiano tylko z prowadzącymi, nie zapowiadaj rozdziału o doświadczeniach uczestników. Jeśli badasz jeden program, pisz o nim, a nie o wszystkich placówkach. Gdy trudno Ci ułożyć rozdział z dokumentów i wywiadów, możesz wybrać usługę „Opracowanie wyników ankiety i badań do pracy licencjackiej i magisterskiej”. Więcej o pomocy przy pracach na tym kierunku znajdziesz na stronie dziedziny Resocjalizacja.

Przed ostatnim czytaniem zaznacz zdania ze słowami „wszyscy”, „zawsze”, „udowodniono” i „skuteczny”. Sprawdź, czy zebrane informacje pozwalają tak napisać. Jeśli nie, doprecyzuj, czyje doświadczenie opisujesz i czego nie sprawdzono. Wyjaśniaj ograniczenia przy wyniku, którego dotyczą, a nie dopiero w ostatnim zdaniu zakończenia. Zachowaj też notatki z analizy, żeby móc wrócić do tego, jak powstały kategorie.

Jeśli chcesz omówić rozpoczętą analizę, przygotuj listę dokumentów z krótkim opisem, pytania do wywiadu i informację o tym, kogo zaproszono. Dopisz, jakich danych nie udało się uzyskać. Możesz dołączyć jedną kategorię analizy i fragment pokazujący, co do niej zaliczasz, po usunięciu danych identyfikujących. Dzięki temu łatwiej sprawdzić, czy trudność leży w pytaniu, brakującej informacji czy sposobie pisania wyników. Sam spis rozdziałów tego nie pokaże.

Gdy przygotowuję wzorcowe opracowanie rozdziału, zaczynamy od ustalenia, na jakie pytanie ma odpowiadać i jakie źródła można wykorzystać. Omawiamy też uwagi promotora oraz części tekstu, które mam opracować. Jeśli brakuje ważnego dokumentu lub wypowiedzi, trzeba pokazać, czego z tego powodu nie da się ustalić. Można dopracować układ i wyjaśnienie wyników, ale nie zastąpi to badania, którego nie przeprowadzono.

Literatura do przygotowania projektu

• Czarkowski, J. J., Strzelec, M. (2020). Praca badawcza penitencjarysty. Wydawnictwo Episteme; Wyższa Szkoła Kryminologii i Penitencjarystyki w Warszawie. ISBN 978-83-66454-09-5.
• Bielska, E. (2019). Teoretyczne podstawy metodyki resocjalizacji w Polsce na przestrzeni dekad (wybrane konteksty). Chowanna, 2(53), 37-48. DOI: 10.31261/CHOWANNA.2019.53.04.

Pierwsza publikacja pomaga uporządkować warsztat badawczy, druga doprecyzować zaplecze teoretyczne. Do wybranego problemu dobierz dodatkowo literaturę dotyczącą konkretnego rodzaju wsparcia i badanej grupy. Dokumenty instytucji opisuj oddzielnie od opracowań naukowych, z informacją o wersji oraz okresie, którego dotyczą.