Ankieta i wywiady dają różne wyniki. Jak napisać dyskusję w pracy magisterskiej z socjologii?

W ankiecie większość osób oceniła logowanie do portalu gminnego jako łatwe. W wywiadach część mieszkańców opowiadała o pomocy przy przygotowaniu załącznika lub wysłaniu wniosku. Czy te wyniki się wykluczają? Najpierw sprawdź, co dokładnie dotyczy tej samej czynności, tych samych osób i tego samego okresu. Łatwe logowanie może współwystępować z trudnym wysłaniem załącznika. Jeśli jednak ta sama osoba zaznaczyła w ankiecie, że wysłała konkretny wniosek bez pomocy, a w wywiadzie mówi, że ktoś w jej imieniu wypełnił i wysłał formularz, masz dwie odmienne relacje o tym samym zdarzeniu. Każde z tych zestawień wymaga innego zdania w dyskusji.

Jeśli studiujesz w Polsce na kierunku „Socjologia” i masz już zebrane dane, zacznij od jednej pary ustaleń, którą najtrudniej Ci połączyć. Odszukaj dosłowne brzmienie pytania ankietowego i pytania z wywiadu. Dopisz warunki zbierania danych, sposób doboru osób oraz miejsca w materiale, z których pochodzą oba ustalenia. Dopiero wtedy zdecyduj, czy wyniki się uzupełniają, czy różnica wynika ze sposobu pomiaru, czy dwie porównywalne odpowiedzi pozostają w napięciu. W przykładzie poniżej przejdziesz od surowego zestawienia do czterech akapitów dyskusji.

Zacznij od tezy, którą można sprawdzić w obu materiałach

„Ankieta pokazuje, że portal działa, a wywiady, że nie działa” to za szeroka diagnoza. Zamień ją na dwa konkretne zdania z czasownikiem opisującym, co zrobiła lub zadeklarowała badana osoba. „Większość odpowiadających zaznaczyła, że łatwo się zalogowała” daje się sprawdzić w pliku odpowiedzi. „W rozmowach pojawiły się relacje o pomocy przy dodawaniu załącznika” można sprawdzić w nagraniach lub transkrypcjach. Po zapisaniu obu zdań widać, że każde dotyczy innego etapu korzystania z portalu. Gdy wrócisz do nich w dyskusji, możesz pokazać, jak razem odpowiadają na pytanie o dostęp do usługi.

Jak ustalić wspólną jednostkę porównania?

Weź pytanie badawcze z metodologii i podkreśl trzy rzeczy: kogo dotyczy, jakiego zachowania lub doświadczenia szukasz oraz gdzie i kiedy ma ono wystąpić. „W jaki sposób mieszkańcy badanej gminy korzystają z elektronicznej obsługi spraw urzędowych?” daje punkt wyjścia, ale zawiera kilka możliwych jednostek porównania. Możesz zestawić etapy jednej procedury, doświadczenia osób o różnych warunkach dostępu albo relacje tej samej osoby o jednym wniosku. Wybierz poziom odpowiadający temu, co zostało zebrane. Gdy jedna ankietowana osoba wypełniła dwa wnioski, a w wywiadzie opowiada tylko o drugim, porównanie na poziomie uczestnika nie gwarantuje jeszcze, że chodzi o ten sam przypadek.

Sprawdź też, czy porównujesz odpowiedź jednostkową, wynik grupowy czy temat wyprowadzony z kilku rozmów. Wynik procentowy opisuje rozkład odpowiedzi przy danym pytaniu i mianowniku. Temat w analizie wywiadów może łączyć przypadki, w których pomoc wyglądała inaczej, ale pełniła podobną funkcję. „Pomoc bliskich przy kończeniu procedury” może obejmować wspólne czytanie polecenia, użyczenie skanera albo wysłanie pliku przez drugą osobę. Najpierw sprawdź, które z tych czynności odpowiadają definicji pomocy przyjętej w ankiecie. Potem określ, czy masz podstawę do porównania każdego z nich, czy tylko wybranych.

Jeśli chcesz wrócić do decyzji o doborze metod lub do analizy każdej części osobno, zobacz poradnik o problemie badawczym, wywiadach i ankiecie w socjologii. Na etapie pisania dyskusji wykorzystaj opis zastosowanych już metod, żeby wyznaczyć granice porównania. Pytania, które pojawiły się dopiero po zobaczeniu wyników, zapisz jako pytania interpretacyjne lub kierunki dodatkowej analizy. Dzięki temu czytelnik odróżni pierwotny cel od problemu odkrytego podczas pracy nad materiałem.

Gdzie kończy się prezentacja wyników, a zaczyna dyskusja?

Wyniki pomagają czytelnikowi ustalić, co zaobserwowano. Z tej części czytelnik powinien móc odczytać liczbę odpowiedzi, sposób obliczenia wskaźnika i podstawę kodu jakościowego. W dyskusji podejmujesz decyzję, co połączenie tych ustaleń wnosi do pytania badawczego. Tu jest miejsce na ocenę zgodności, powiązanie z teorią, rozważenie innych interpretacji i wymienienie ograniczeń, które rzeczywiście zmieniają zakres wniosku. Jeśli Twój wydział dopuszcza wspólny rozdział z wynikami i dyskusją, zachowaj tę różnicę w obrębie akapitów: najpierw podstawa, potem jej interpretacja.

Przykładem wymagań z polskiej uczelni są zasady dla studiów II stopnia z socjologii na Wydziale Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku. W odniesieniu do pracy będącej projektem badawczym wydział wskazuje m.in. samodzielną interpretację własnych wyników w świetle istniejących badań oraz formułowanie własnych tez i wniosków. To zasady tej konkretnej jednostki. Sprawdź instrukcję swojego wydziału oraz wskazówki z seminarium, zwłaszcza dotyczące układu rozdziałów, powoływania się na materiał własny i sposobu oznaczania wypowiedzi.

Odróżnij uzupełnianie się wyników, pozorną sprzeczność i rzeczywisty dysonans

Fetters, Curry i Creswell (2013) opisują, jak ustalenia z różnych części badania mogą do siebie pasować. Wyróżniają potwierdzenie, poszerzenie obrazu oraz rozbieżność. Hornowska i współautorki (2012), omawiając triangulację w naukach społecznych, zwracają uwagę, że różne metody mogą pogłębić rozumienie zjawiska, nawet gdy przynoszą odmienne wyniki. W pracy możesz zastosować tę logikę osobno do każdego pytania lub zestawu ustaleń. Sprawdź również porównywalność jako warunek wstępny. Tam, gdzie grupy, definicje lub okresy się rozmijają, powstrzymaj się od oceny, czy dwie metody udzieliły odmiennych odpowiedzi na to samo pytanie. Rozpoznanie tego warunku ułatwia odróżnienie celowego spojrzenia na inne aspekty zjawiska od przypisania zbiorom wspólnej treści, której w nich nie ma.

Potwierdzenie i uzupełnianie się

Potwierdzenie dotyczy konkretnego ustalenia. Jeśli w ankiecie badani deklarują częste korzystanie z pomocy bliskich przy składaniu wniosków, a w rozmowach osoby z porównywalnej grupy opisują, że rodzina faktycznie pomagała im na tym etapie, materiały zgodnie wskazują występowanie pomocy. Każdy pochodzi z własnego sposobu zbierania danych i wnosi inną podstawę. Na poziomie pojedynczego przypadku dwie zgodne relacje tej samej osoby mogą wzmacniać spójność opisu. Ponieważ obie są samoopisem, zgodność sama w sobie nie weryfikuje przebiegu zdarzenia poza wypowiedziami.

Uzupełnianie się widzisz wtedy, gdy dane pozwalają opisać różne, powiązane strony tego samego procesu. W ankiecie pytasz o łatwość logowania, a w wywiadzie o przebieg procedury od uruchomienia portalu do uzyskania potwierdzenia. Rozmowy pokazują, że trudność mogła się pojawić dopiero po zalogowaniu. Dzięki temu możesz uporządkować dostęp do usługi według etapów, opisać rolę pomocy i wskazać, którego etapu dotyczy procent w wynikach. Bez takiego uporządkowania ogólna etykieta „łatwa obsługa” obejmowałaby również czynności, których ankietowe pytanie nie mierzyło.

Uzupełnienie wymaga też uważności na przypadki, w których dodatkowy mechanizm się nie pojawia. Jeżeli część rozmówców poradziła sobie z wysłaniem dokumentów dzięki wcześniejszemu doświadczeniu, uwzględnij takie relacje obok przypadków pomocy. Wspólny wniosek może wskazać, że wsparcie było dla niektórych warunkiem przejścia przez określony etap i że inni przechodzili go samodzielnie. Taki zapis zachowuje zróżnicowanie, z którego można wyprowadzić kolejne pytania o zasoby i doświadczenie.

Pozorna sprzeczność wywołana sposobem porównania

Arkusz pokazuje 70% pozytywnych odpowiedzi, w transkrypcjach często pojawiają się skargi, a Tobie nasuwa się zdanie „respondenci zmienili zdanie”. Zatrzymaj się przy doborze osób. Jeśli link do ankiety dostały osoby aktywne w internetowym portalu, a rozmówców szukano w punkcie wsparcia osób, które potrzebowały pomocy, oba zbiory mogą mieć inny profil nawet przy wspólnej nazwie populacji. Opisz obie drogi rekrutacji. Jeśli wiesz, które osoby wypełniły ankietę i udzieliły wywiadu, sprawdź porównywalne przypadki w ramach zgody i zasad projektu. Jeśli w jednym źródle brak identyfikatora umożliwiającego połączenie wypowiedzi, zachowaj porównanie na poziomie grupy lub tematu.

Źródłem pozornej sprzeczności może być także czas. Ankietowe „w ostatnich 30 dniach” odnosi się do konkretnych tygodni w życiu każdej osoby. Wywiadowe „kiedy pierwszy raz składał Pan wniosek?” mogło otworzyć opowieść o okresie sprzed kilku lat. Jeśli zmieniono sposób logowania pomiędzy tymi zdarzeniami, nowszy wynik i starszą relację można zestawić jako opis odmiennych momentów. Bez danych porównawczych nie przypisuj różnicy samej zmianie systemu. Zapisz datę lub przedział, podaj, co wiadomo o zmianie, i określ, którego wyjaśnienia projekt nie pozwala oddzielić od innych.

Innym źródłem jest brzmienie pytania lub sposób analizy. „Czy korzystał Pan samodzielnie z portalu?” może być rozumiane jako samodzielne zalogowanie się, podczas gdy badacz koduje w wywiadzie obecność pomocy przy jakiejkolwiek czynności. Skala „raczej łatwo” może opisywać ocenę po otrzymaniu wsparcia. Milczenie w wywiadzie na dany temat bywa skutkiem tego, że pytanie nie padło. W każdym z tych przypadków zapisz dokładnie, co zawęża porównanie. Jeżeli odkryjesz błąd w obliczeniu lub pominiętą regułę kodowania, udokumentuj poprawkę w analizie źródłowej i zaktualizuj odpowiednie wyniki.

Rzeczywisty dysonans po sprawdzeniu porównywalności

Dysonans to dobry opis sytuacji, w której oba ustalenia odnoszą się do tego samego zjawiska i zakresu, a ich treść nadal się rozmija. Weź przypadek osoby, która w ankiecie odpowiedziała, że w kwietniu bez pomocy przygotowała i wysłała określony wniosek. W wywiadzie o tym samym wniosku i tym samym okresie opisuje, że córka przygotowała wymagany plik i przesłała formularz za nią. Gdy sprawdzisz zgodę na połączenie wypowiedzi, identyfikację zdarzenia i definicję pomocy, możesz opisać konkretny dysonans między deklaracjami. Taki przykład nie ustala sam w sobie, która z relacji lepiej odtwarza zdarzenie.

Dysonans może też dotyczyć ustaleń na poziomie porównywalnych grup. Wtedy uwzględnij, jak silny jest wynik ilościowy i na jakiej podstawie zidentyfikowano temat jakościowy. Małe liczebności podgrup, duży odsetek braków albo nieprecyzyjne oszacowanie ograniczają wagę ilościowej podstawy. Jeden wymowny fragment wypowiedzi może dokumentować możliwość wystąpienia wyjątku. Do twierdzenia o wzorcu w kilku przypadkach potrzebujesz sprawdzenia ich w kontekście i uwzględnienia wypowiedzi, które idą w inną stronę.

Opisz wynik tego sprawdzenia, nawet jeśli nie da się podać jednej przyczyny. Możesz mieć dowody rozbieżności i jednocześnie tylko hipotezy o jej źródle. Rozmowa mogła zachęcać do przywoływania kolejnych czynności, a potoczne znaczenie „zrobiłem to sam” mogło obejmować samodzielną decyzję z pomocą techniczną. Takie możliwości są wartościowe, kiedy wskażesz, co w materiale za nimi przemawia i jakich danych zabrakło do rozstrzygnięcia. Samo pojawienie się odmiennych wypowiedzi nie upoważnia do przypisania badanym świadomego ukrywania pomocy.

Przygotuj robocze karty porównania

O’Cathain, Murphy i Nicholl (2010) opisują zarówno porównywanie ustaleń obu części badania wokół wspólnych tematów, jak i śledzenie w drugim zbiorze wątku, który okazał się ważny w pierwszym. Możesz wykonać podobną pracę za pomocą krótkich kart tekstowych. Zacznij od ustalenia, które ma znaczenie dla odpowiedzi na główne pytanie, i poszukaj w drugim materiale wypowiedzi, które je wspierają, dopowiadają warunki lub stawiają pod znakiem zapytania. Pozostaw miejsce na brak podstawy do porównania. Taka karta jest notatką analityczną. W pracy wykorzystasz przede wszystkim decyzję, którą z niej wyprowadzasz, oraz najważniejsze uzasadnienie.

Co zapisać przy jednej parze ustaleń?

• Pytanie porównania. Ujmij je wąsko, np. „Czy wsparcie innych osób pojawiło się podczas wysyłania konkretnego wniosku?”.
• Ustalenie ankietowe. Zapisz treść pytania, zakres odpowiedzi, licznik i mianownik. Dodaj okres, filtr kwalifikujący do pytania i sposób traktowania braków. Jeśli podajesz wynik dla podgrupy, opisz, z czego powstała.
• Ustalenie z wywiadów. Zapisz pytanie lub moment rozmowy, kod, identyfikator fragmentu i krótkie streszczenie relacji. Dopisz, czy temat podano spontanicznie, czy pojawił się po dopytaniu. Uwzględnij również istotny fragment, który nie pasuje do wstępnej interpretacji.
• Warunki wspólne. Wskaż, co da się porównać bezpośrednio, np. identyczny okres, czynność i epizod. Oddziel od tego cechy jedynie podobne, np. korzystanie z tego samego portalu w różnych sprawach.
• Decyzja i granica wniosku. Zapisz, jaki typ relacji widzisz, co łącznie wynika z materiału i czego się z niego nie dowiesz. Dodaj sposób sprawdzenia decyzji, np. ponowne przeliczenie licznika albo odczyt dłuższego fragmentu transkrypcji.

Zrób karty także dla ustaleń, które pasują do siebie od początku. Jeśli opracujesz tylko rozbieżności, czytelnik może odnieść wrażenie, że cały projekt dostarczył sprzecznych odpowiedzi. Jeśli opracujesz wyłącznie zgodne pary, pozostawisz bez wyjaśnienia najtrudniejszy materiał. Wybrane karty powinny łącznie reprezentować ustalenia potrzebne do odpowiedzi na pytanie badawcze. Wynik dodatkowy możesz uwzględnić, gdy wyjaśnia ograniczenie głównego wniosku lub zwraca uwagę na istotny wyjątek.

Jak sprawdzić porównanie bez zmiany pierwotnego projektu?

Wróć do metadanych i dokumentacji, które już masz. W ankiecie sprawdź wersję formularza, filtry, odpowiedzi wielokrotnego wyboru, grupę analizowaną i liczbę pustych pól. Jeśli dwa możliwe mianowniki odpowiadają na różne pytania, podaj oba z wyjaśnieniem. Odsetek samodzielnych wysyłek wśród osób, które zaczęły procedurę, odpowiada na pytanie o przejście od próby do wyniku. Odsetek wśród osób, które ostatecznie wysłały wniosek, odpowiada na pytanie o to, jak doszło do skutecznego wysłania. Każdy jest poprawny dla własnego zakresu.

W wywiadzie przywróć szerszy fragment rozmowy. Sprawdź, czy zdanie o pomocy dotyczyło tego samego wniosku, czy np. jedynie pierwszego kursu obsługi komputera sprzed lat. W notatce oddziel to, co rozmówca stwierdził, od sensu, który przypisujesz wypowiedzi. Kiedy pojawia się niejednoznaczność, opisz, jakie odczytania dopuszcza kontekst. Po zmianie definicji kodu przejrzyj podobne fragmenty we wszystkich rozmowach objętych porównaniem, żeby stosować jedną zasadę także do przypadków, które nie pasują do Twojej tezy.

Sprawdź wrażliwość wniosku na jedną uzasadnioną decyzję analityczną. Możesz ograniczyć porównanie do osób opisujących zdarzenia z tego samego przedziału, a potem zobaczyć, czy po włączeniu pozostałych relacji zmienia się sam wynik, czy jedynie zakres materiału. W ankiecie możesz podać wynik dla ważnych odpowiedzi i informację o liczbie braków. Gdy braki mogły dotyczyć częściej osób napotykających określoną trudność, nie uzupełniaj ich zgadywaniem. Zapisz, jak taka możliwość ogranicza interpretację. Własne ponowne analizy dodane po obejrzeniu danych oznacz jako eksploracyjne w odpowiednim miejscu pracy.

Kiedy łączyć ankietę i wywiad na poziomie osoby?

Użyj takiego porównania, jeśli projekt daje wiarygodny identyfikator, połączenie mieści się w zgodzie i zasadach badania, a oba materiały opisują tę samą jednostkę. Sam zbliżony wiek, dzielnica lub podobne doświadczenie nie dają pewności, że po obu stronach jest ta sama osoba. Przy kwestionariuszu anonimowym możesz zestawić ustalenia na poziomie tematu lub opisanej kategorii. Powiedz, kto trafił do każdego zbioru i czego ten układ pozwala dowiedzieć się o danym zjawisku.

W pracy z połączonymi przypadkami sprawdź ryzyko rozpoznania rozmówców. Identyfikator roboczy uporządkuje analizę, ale charakterystyczna kombinacja ról, miejsca, wieku i zdarzenia może ujawnić tożsamość mimo ukrycia nazwiska. W treści przytaczaj tylko szczegóły, które są potrzebne do interpretacji i mieszczą się w warunkach udziału. Cytuj faktyczną wypowiedź zgodnie z zasadami projektu. Jeśli podajesz streszczenie, przedstaw je jako parafrazę. Przy zestawianiu z danymi liczbowymi zaznacz, czy fragment ilustruje jeden przypadek, czy został przywołany jako przykład wcześniej udokumentowanego wzorca.

Przykład krok po kroku. Wnioski online w fikcyjnej gminie

Przykład jest fikcyjny. Wszystkie liczby, relacje, terminy i oznaczenia osób służą przećwiczeniu sposobu wnioskowania. Natalia badała, jak mieszkańcy pewnej gminy radzą sobie z kolejnymi etapami składania elektronicznego wniosku o fikcyjne zaświadczenie i w jakich sytuacjach korzystają ze wsparcia innych osób. Badała kwiecień. Rekrutację do kwestionariusza prowadzono za pośrednictwem gminnej listy informacyjnej i ogłoszeń w bibliotece. Udział był dobrowolny. Do rozmów Natalia dobierała osoby o różnych przebiegach korzystania z usługi, także te, które nie dokończyły procedury. Porównanie na poziomie osoby obejmowało dziewięć przypadków, w których istniały wiarygodne identyfikatory i zgoda na połączenie materiałów.

Co wynika z ankiety i rozmów, zanim je zestawisz?

Natalia otrzymała 132 formularze spełniające kryteria analizy. W pytaniu „Jak łatwe było dla Pani/Pana zalogowanie się do portalu gminnego w kwietniu?” 120 osób udzieliło ważnej odpowiedzi skali oceny, a 12 nie podało oceny, w tym osoby, które nie oceniały logowania. Opcję „bardzo łatwe” lub „raczej łatwe” wybrały 84 osoby, czyli 70% spośród 120 oceniających. Wynik dotyczy logowania do portalu. Logowanie mogło dotyczyć także innych spraw niż badany wniosek.

Sto ze 132 osób zadeklarowało próbę złożenia badanego wniosku w kwietniu. W osobnym pytaniu zamkniętym Natalia rozróżniła wysłanie go samodzielnie, wysłanie z pomocą i niewysłanie do końca kwietnia. Instrukcja kwalifikowała jako pomoc wykonanie przez inną osobę części wymaganej pracy, np. przygotowanie załącznika lub obsługę formularza. Osiem osób pominęło pytanie o wynik procedury. Spośród 92 ważnych odpowiedzi 58 oznaczało wysłanie bez takiej pomocy, 25 wysłanie z pomocą, a 9 niewysłanie. Zatem 58/92, około 63%, opisuje udział samodzielnych wysyłek wśród prób z ustalonym wynikiem. Jeśli pytasz jedynie o sposób wysłania wśród osób, które ostatecznie wysłały wniosek, mianownik wynosi 83, a odsetek to około 70%. Zbieżność tego odsetka z oceną logowania jest przypadkowa i nie uprawnia do utożsamienia wyników.

W dwunastu rozmowach Natalia pytała o przebieg konkretnej próby z kwietnia. Prosiła o odtworzenie kolejnych czynności oraz o wskazanie, kto je wykonał. W materiale pojawiały się relacje o wcześniejszym samodzielnym korzystaniu z formularzy, wsparciu przy przygotowaniu pliku, wspólnym odczytywaniu instrukcji i przerwaniu procedury przed wysłaniem. Gdy ktoś wspominał inną sprawę lub zdarzenie sprzed kwietnia, Natalia zachowywała to jako kontekst. Do bezpośredniego porównania Natalia wybierała epizody, które mieściły się w zakresie kwestionariusza.

Co się zmienia po sprawdzeniu tej samej czynności i tych samych osób?

Pierwsze porównanie dotyczy etapów. Osoby mogły łatwo wejść do portalu, a pomoc organizować po zalogowaniu. W trzech rozmowach rozmówcy wspominali konkretnie o tym, że zalogowali się samodzielnie, lecz znajomy lub członek rodziny przygotował załącznik. Natalia zachowała te fragmenty jako przykłady przejścia od wejścia do systemu do czynności wymagającej wsparcia. Każdy z tych fragmentów opisuje przebieg jednej próby. Łącznie pozwalają nazwać możliwą funkcję pomocy, której pytanie o logowanie nie obejmowało. Żaden odsetek ankietowy nie mierzył częstości tego dokładnego ciągu zdarzeń.

Drugie porównanie dotyczy samodzielnego wysłania wniosku. Wśród dziewięciu połączonych przypadków sześć osób wskazało w ankiecie wysłanie bez pomocy, dwie wysłanie z pomocą, a jedna niewysłanie. Cztery z sześciu osób z pierwszej grupy opowiedziały w wywiadzie o wykonaniu wszystkich wymaganych czynności bez udziału innej osoby. Dwie z sześciu opisały pomoc, która według instrukcji ankietowej mieściła się w definicji. W jednym przypadku inna osoba przygotowała wymagany plik. W drugim wypełniła część pól i wysłała formularz. Natalia sprawdziła, że oba opisy dotyczą tego samego kwietniowego wniosku i że w kodowaniu obu rozmów zastosowała definicję podaną w formularzu.

Z dwóch osób, które w ankiecie wskazały wysłanie z pomocą, jedna potwierdziła tę sytuację w rozmowie, a w drugiej rozmowie brakowało informacji o udziale innej osoby. Dziewiąty przypadek zawierał zgodną informację o niewysłaniu formularza do końca miesiąca. Podsumowanie dziewięciu przypadków obejmuje więc sześć par zgodnych relacji, dwa porównywalne dysonanse i jeden przypadek, w którym materiał nie pozwala rozstrzygnąć zgodności. Trzech pozostałych wywiadów z próby jakościowej nie powiązano z formularzami. Natalia uwzględniła je w analizie tematów bez przypisywania im indywidualnych odpowiedzi z ankiety.

Gdzie pozostaje niepewność po analizie?

Dwa dysonanse pozostają po sprawdzeniu czynności i okresu. Według parafrazy jednej z wypowiedzi mieszkaniec uważał sprawę za załatwioną samodzielnie, ponieważ sam wybrał procedurę i podjął decyzję, mimo że ktoś przygotował dla niego plik. U drugiego rozmówcy Natalia miała opis przekazania części pracy bliskiej osobie, ale brakowało wypowiedzi o rozumieniu terminu „samodzielnie”. Rozróżnienie odpowiedzialności za sprawę i technicznego wykonania może więc pomóc zinterpretować jeden przypadek. W drugim możliwość takiego wyjaśnienia pozostaje otwarta, obok pamięci o szczegółach i odmiennego sposobu pytania w wywiadzie.

Sposób rekrutacji ogranicza wnioskowanie o mieszkańcach jako populacji. Osoby zainteresowane gminną listą informacyjną lub obecne w bibliotece mogły mieć inny kontakt z usługą niż pozostali mieszkańcy. Wywiady celowo obejmowały różne przebiegi, a przypadki możliwe do połączenia stanowiły wybraną część materiału. Ułamek 2/9 opisuje wyłącznie dwa dysonanse w dziewięciu przypadkach analizowanych parami. Sam wynik 58/92 pozostał zgodnie z pierwotną regułą w zestawieniu ankietowym, ponieważ projekt nie dostarczał odrębnego pomiaru przebiegu sprawy ani równoważnych danych dla wszystkich odpowiedzi. Natalia dopisała w interpretacji, że na etapie porównania pojawiły się dwie odmienne relacje o deklarowanej samodzielności.

W fikcyjnym badaniu nie ma też pełnej informacji o częstości otrzymania pomocy po samodzielnym zalogowaniu. Ankietowe pytania nie prowadziły każdego respondenta przez całą sekwencję tych samych zdarzeń, a przy interpretacji liczb uwzględniono oddzielne mianowniki. Rozmowy pozwalają pokazać, jak sekwencja mogła wyglądać i gdzie wsparcie wchodziło w grę. Ścisły wniosek dotyczy udokumentowania kilku trajektorii oraz miejsc, w których źródła różnie rejestrowały to samo zdarzenie.

Przekształć porównanie w akapity dyskusji

Akapit dyskusji może zacząć się od pytania, które rozstrzygasz, albo od odpowiedzi wymagającej uzasadnienia. Następnie przywołaj najbardziej istotny wynik ankiety oraz ustalenie z wywiadów. Zapisz relację między nimi i dopiero później włącz teorię lub literaturę. Jeśli podajesz możliwe wyjaśnienie, wskaż jego podstawę. Zakończ zdaniem, które zachowuje właściwy poziom pewności, np. wymienia zakres badanej grupy lub określa, czego nie można ustalić z obu źródeł.

Cztery akapity dla fikcyjnego badania

Poniższy fragment pokazuje, jak można połączyć ustalenia Natalii. W pracy zastąp dane, odsyłacze i pojęcia tymi, które wynikają z Twojego projektu.

Deklarowana łatwość wejścia do portalu opisywała tylko jeden etap korzystania z elektronicznej usługi. W ankiecie 84 ze 120 osób, które oceniły logowanie, uznały je za bardzo lub raczej łatwe. W wywiadach udokumentowano jednak sytuacje, w których po samodzielnym zalogowaniu uczestnicy potrzebowali pomocy przy przygotowaniu wymaganego pliku. Ustalenia te uzupełniają się, ponieważ dotyczą kolejnych czynności w ramach korzystania z portalu. Z punktu widzenia pytania o dostęp wynik ankietowy mówi o deklarowanej łatwości zalogowania, a rozmowy wskazują dodatkowe wymagania pojawiające się po wykonaniu tej czynności.

Węższe porównanie dotyczyło tego, kto wykonał pracę potrzebną do wysłania tego samego wniosku. Spośród 92 ważnych odpowiedzi osób, które podjęły próbę, 58 wskazywało na samodzielne wysłanie wniosku. W dziewięciu przypadkach z możliwym połączeniem materiałów stwierdzono zgodność w sześciu, rozbieżność w dwóch, a w jednym zabrakło informacji z wywiadu o udziale innych osób. W obu rozbieżnych przypadkach razem z deklaracją samodzielnego wysłania pojawił się opis wykonania części wymaganej pracy przez drugą osobę. Porównanie ujawnia dysonans między relacjami. Dostępny materiał nie pozwala niezależnie zweryfikować przebiegu tych czynności.

W jednym przypadku wypowiedź rozmówcy wskazuje, że poczucie samodzielności mogło się wiązać z podjęciem decyzji i doprowadzeniem własnej sprawy do końca, przy korzystaniu z technicznej pomocy innej osoby. Interpretacja ta znajduje podstawę w rozróżnieniu ról wynikającym z relacji o decyzji i przygotowaniu pliku. W drugim przypadku przyczyna różnicy pozostaje nieustalona. Obserwację odrębnych etapów można odnieść do pracy Hargittai (2002), która rozróżnia korzystanie z Internetu od umiejętności wykonywania w nim zadań. Autorka badała wykonywanie zadań wyszukiwania informacji. Jej opracowanie dostarcza tu pojęciowego punktu odniesienia, a funkcję wsparcia przy badanej usłudze dokumentują lokalne relacje.

Zestawienie danych uzasadnia opis cyfrowej dostępności badanej usługi z uwzględnieniem wejścia do portalu, wykonania kolejnych czynności i roli pomocy. Z uwagi na dobrowolny udział w ankiecie i celowy dobór rozmówców nie można oszacować częstości niezgodnych relacji o samodzielności w całej gminie. Wynik ilościowy zależy również od tego, które osoby odpowiedziały na pytanie o rezultat próby. W kolejnym badaniu można byłoby pytać o poszczególne czynności oddzielnie i o to, kto każdą z nich wykonał. Taki pomiar pozwoliłby sprawdzić, jak rozróżnienie decyzji i technicznego wykonania wpływa na deklaracje badanych.

Jak powiązać wniosek z teorią i badaniami innych autorów?

Wybierz publikację ze względu na to, co wnosi do konkretnej interpretacji. U Hargittai (2002) istotny jest krok od samego korzystania z Internetu do zróżnicowania umiejętności wykonywania zadań w sieci. Opracowanie pomaga zrozumieć, dlaczego prosty wskaźnik wejścia do systemu obejmuje tylko część zagadnienia. Autorka nie analizowała naszego fikcyjnego portalu, lokalnych wniosków ani relacji sparowanych. Jeśli praca dotyczyłaby realnych usług, potrzebne byłyby dodatkowe publikacje o podobnych zadaniach urzędowych i grupach, żeby wzmocnić porównanie empiryczne. Za każdym razem sprawdź, czy przywoływana praca dostarcza definicji, możliwego mechanizmu czy wyniku rzeczywiście porównywalnego z Twoim.

Malewski (2023) opisuje dyskusje o tym, na jakiej podstawie w naukach społecznych łączy się różne strategie oraz dane ilościowe i jakościowe. W pracy magisterskiej można tę kwestię pokazać przez uzasadnienie konkretnego sposobu wnioskowania. Jeśli ankieta porządkuje deklaracje według etapów, a wywiad pokazuje, jak uczestnicy nadają znaczenie samodzielności, wyjaśnij, na jakim poziomie łączysz to, co te materiały pozwalają powiedzieć. Odwołanie do metodologii pomaga opisać decyzję analityczną. Interpretację wyniku o mieszkańcach uzasadnij przede wszystkim własnym materiałem oraz właściwymi badaniami dotyczącymi zjawiska.

Sprawdź, czy w nazwie zastosowanego podejścia nie ukrywasz zmiany etapu lub celu. Jeżeli obie części zaplanowano oddzielnie, a porównanie pojawiło się podczas pisania pracy, opisz, kiedy i w jakim zakresie je przeprowadzono. Fetters i współautorzy (2013) mówią o integracji m.in. na poziomie interpretacji i raportowania. Możesz powołać się na tę możliwość, uzasadniając zgodny z projektem sposób zestawienia. Czytelnik powinien móc odróżnić plan doboru i zbierania danych od późniejszych decyzji o porównywaniu, zwłaszcza jeśli tylko część osób uczestniczyła w obu częściach.

Dopasuj siłę wniosku do tego, co rzeczywiście sprawdzono

W praktyce trzy rodzaje zdań powinny być łatwe do odróżnienia. „Dwie osoby udzieliły odmiennych odpowiedzi o tym samym epizodzie” opisuje ustalenie po porównaniu. „U jednej z nich różnica może wynikać z oddzielenia decyzji od pomocy technicznej” opisuje interpretację podpartą treścią tej rozmowy. „W badaniu rozdzielenie tych pojęć mogłoby poprawić pomiar” formułuje hipotezę lub pomysł na następny projekt. Jeśli wszystkie trzy zapiszesz czasownikiem „wykazało”, czytelnik traci informację o tym, którą część sprawdzono i która pozostaje do sprawdzenia.

Jak reagować na niewygodne lub niepełne wyniki?

• Dokładna sprzeczność w jednym przypadku. Zachowaj oba ślady, sprawdź identyfikację zdarzenia i pokaż, jak ogranicza to wniosek. Pojedynczy przypadek może podważyć zdanie „wszyscy zrobili to samodzielnie”. Występowanie różnicy w większej grupie wymaga osobnej podstawy.
• Pytanie bez odpowiednika w drugim źródle. Nazwij brak. Wynik z jednego źródła może pozostać w pracy i odpowiedzieć na część pytania. Jeśli nie pytano o odczucia, milczenie uczestnika w wywiadzie nie jest informacją o ich braku.
• Mało precyzyjny wynik ilościowy. Jeśli raportujesz oszacowanie i jego przedział, odczytaj je razem z doborem próby, liczebnością i brakami. W analizie opisowej pokaż mianownik. Unikaj podpierania mocnego wniosku liczbą, której precyzja lub zakres nie odpowiada tezie.
• Temat z rozmów skupiony w wybranej grupie. Sprawdź, komu zadano odpowiadające pytanie i czy dobór mógł sprzyjać pojawieniu się danej relacji. Opisz, w jakich warunkach dany wzorzec pojawia się w Twoim materiale, pozostawiając pytanie o częstość otwarte, jeśli projekt jej nie mierzy.
• Wyjaśnienie znalezione po analizie. Zapisz, co sugeruje dane wyjaśnienie i co pozwoliłoby je odróżnić od alternatywnych. Jeśli mieliście z promotorem uzgodnione hipotezy, rozdziel ich ocenę od późniejszej interpretacji i zaznacz moment sformułowania nowych pomysłów.

Doprecyzuj też zdania o przyczynowości. „Uczestnicy opisywali pomoc jako potrzebną przy dodawaniu załącznika” zachowuje pochodzenie ustalenia. „Pomoc zwiększyła prawdopodobieństwo wysłania” wymaga podstawy pozwalającej oddzielić wpływ pomocy od innych różnic, np. trudności sprawy, doświadczenia lub dostępnego czasu. Osoby potrzebujące pomocy mogą częściej mieć trudniejsze sprawy, a zarazem chętniej korzystać ze wsparcia. Samo zestawienie liczb i relacji pokazuje kontekst, w którym pomoc występowała, i pozwala wskazać pytania o mechanizm.

Jak sprawdzić rozdział przed wysłaniem promotorowi?

Wybierz główny akapit i spróbuj przejść od każdego wniosku do źródła wstecz. Przy liczbie sprawdź mianownik, włączenie osób bez odpowiedzi i termin pomiaru. Przy wypowiedzi sprawdź, czy cytat lub parafraza mają wystarczający kontekst. Przy słowie „sprzeczne” przypomnij sobie, jakie warunki porównano. Przy „może wynikać z” dopisz podstawę interpretacji. Przy odwołaniu do literatury ustal, czy badacze pisali o analogicznym zjawisku, czy używasz ich pracy jako pomocy pojęciowej.

Przeczytaj również wnioskowanie w odwrotnym kierunku, idąc od każdej karty. Jeśli karta wskazuje na jeden przypadek, a w rozdziale pojawia się „mieszkańcy”, zawęź nazwę grupy. Jeśli wstęp mówi o ukończeniu procedury, a akapit odwołuje się do logowania, dopisz przejście lub użyj wyniku o właściwym etapie. Jeśli opis połączenia kwestionariusza i rozmów może sugerować, że sparowano wszystkich, podaj liczbę rzeczywiście udokumentowanych porównań. Wnioski ogólne mogą zbierać te decyzje w krótszej formie, zachowując ich zakres.

Na konsultację przygotuj jedno pytanie badawcze, dwie karty porównania, fragment o ograniczeniach i akapit odsyłający do literatury. Wskaż, czy potrzebujesz zdecydować o grupie porównawczej, interpretacji konkretnej wypowiedzi czy miejscu dyskusji w strukturze. W przykładzie Natalia mogłaby zapytać, czy uzasadnienie porównania dziewięciu osób jest przejrzyste oraz czy czytelnik łatwo odróżni dwa rozbieżne przypadki od odkrycia, że różne etapy procedury wiążą się z różnymi wymaganiami. Z taką dokumentacją promotor może odnieść się do decyzji badawczej i do jej zapisu w tekście.

Źródła

• Fetters, M. D., Curry, L. A., Creswell, J. W. (2013). Achieving integration in mixed methods designs: principles and practices. Health Services Research, 48(6 Pt 2), 2134-2156. DOI 10.1111/1475-6773.12117.
• Hargittai, E. (2002). Second-level digital divide: differences in people's online skills. First Monday, 7(4). DOI 10.5210/fm.v7i4.942.
• Hornowska, E., Brzezińska, A. I., Kaliszewska-Czeremska, K., Appelt, K., Rawecka, J., Bujacz, A. (2012). Paradoksalny efekt triangulacji? Edukacja, 4(120), 72-83.
• Malewski, M. (2023). Badania mieszane w naukach społecznych – o konstruowaniu metodologicznej prawomocności. Edukacja, 2(165), 17-30. DOI 10.24131/3724.230202.
• O’Cathain, A., Murphy, E., Nicholl, J. (2010). Three techniques for integrating data in mixed methods studies. BMJ, 341, c4587. DOI 10.1136/bmj.c4587.
• Wydział Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku. Zasady dotyczące zakończenia studiów II stopnia na kierunku Socjologia w Wydziale Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku. Sekcja „Praca dyplomowa (magisterska)”, pkt 11. Zasady właściwe dla tego wydziału.